Dy tregime – Zuvdija Hoxhiq

 

…të gjitha rrjedhat e tregimeve të Zuvdija Hoxhiqit çojnë në Guci, e cila është baza dhe vendpushimi i tij. Ndoshta, atmosfera plot autonomi dhe dominim absolut të elementeve të “vendlindjes” në prozën e tij është një iluzion artificial. Shkrimtari me aftësi bën iluzionin se krijon duke shkundur pluhurin e arkivit nga momentet e kahershme. Megjithatë, bile edhe kur me thjeshtësinë e të shprehurit përmes prozës krijon iluzionin e besueshmërisë, kur gjithçka kalon qetë, pa naze dhe pa ekzagjerim, kur krijoni përshtypjen se para së gjithash do që të jetë i ndershëm dhe i sinqertë (dhe kjo për Zuvdija Hoxhiqin me të vërtetë ka rëndësi), shkrimtarit nuk duhet t’i besosh. Ndoshta është gjetur Gucia si kornizë për rrjedhat narrative, sepse, derisa krijon fiksionet e veta, me një mendim karakteristik të nevojshëm, ka vlerësuar se ajo i është e nevojshme në të njëjtën mënyrë ashtu si i është dashur Folknerit Joknapatofa mitike, ose ashtu si Markesi ka fantazuar Makondon e tij… Domethënë, e ka të nevojshme që t’i sigurojë vetes lirinë e madhe në zgjedhjen e mënyrës së vëzhgimit, për të ngritur veten dhe lexuesin përmbi rrjedhën e pandërprerë të kohës dhe për të bërë urën mbi humnerën që ndan atë që është e kaluara e pakthyeshme dhe asaj që ekziston këtu dhe tani.

Gucia është epiqendra e të gjitha tregimeve prozaike të Zuvdija Hoxhiqit, sepse ekzistojnë tregimet që duhet të jenë të treguara, sepse e kaluara duhet të jetë plotësisht e kufizuar nga ajo që është moderne dhe me objektivitet të plotë e në mënyrë të paanshme e mbrojtur nga shikimi i “kalimtarëve të rastit”.

Fokneri dhe Markesi shkruajnë kronika mjeshtërore të kronikave imagjinare. Zuvdija Hoxhiq lexuesin e vet e magjeps me kronikën imagjinare të vendit (jo)real. E magjeps gjithnjë deri sa ai fillon të shtrojë pyetjen: Vallë, kjo, jashtë prozës së tij mjeshtërore, me të vërtetë ekziston?

VLLATKO SIMUNOVIQ

KRONIKË IMAGJINARE E NJË VENDI (JO)REAL

(Libri me tregime i Zuvdija Hoxhiqit “Dikush thërret”)

 

 

Zuvdija Hoxhiq

 

NUR DOKA

 

Gjithçka që merrte frymë shpejtonte drejt strehimit.

Kishin sulmuar ballistët e tërbuar, u përhapën sokakëve, thyen rrethojat, dëmtuan vëllanat, duke plaçkitur dhe djegur shtëpitë e rralluara të ortodoksëve, duke prerë njerëzit dhe bagëtinë. I hidhnin në mullarët e ndezur të sanës.

U lëshuan edhe mbi Guci, e kanë pasur në rrugë, sipas zakonit. Vërshuan mbi të.

Kaluan nëpër kulla, kanë djegur, kanë hipur në tavane, janë futur në trape dhe skuta, duke nxjerrë fëmijët e fshehur dhe nën panik si dhe ndonjë plak që i pafuqishëm u ikte bishave të mallkuara e që ishte fshehur në ndonjë gropë, deri sa të kalonte fatkeqësia.

Shpresuan, më kot, se do të kalojë shpejt.

Disa u dorëzuan vetë, edhe pse e dinin se çfarë i priste. Ballistët i kanë pushkatuar vetëm atëherë kur i mundonin dhe u humbnin energjitë jetësore, me orgji.

Këtë e kanë për Dymbëdhjetën, për pagëzimin me dhunë.

Për Avro Cemoviqin, na ka bërë borxh nga Previa.

Kanë pushkatuar edhe fëmijë, do t’ua kthejmë tani.

E askujt nuk ndriçon deri në mëngjes, prandaj as e tyrja.

Kryqin ne në ballë na e kanë stampuar.

Na kanë marrë fytyrën. Dhe në gra kanë…

Kanë bërë zhurmë, kanë hapur me duar, kanë rrahur gjoksin dhe kanë gjuajtur, të sigurt në fuqinë e vet, të bindur se ka ardhur koha e tyre dhe do të vazhdojë gjithë jetën ashtu.

Erdhën edhe para shtëpisë së Nur Dokës. E rrethuan nga të gjitha anët, e mbuluan. Kishin marrë vesh se në atë shtëpi kishte një fëmijë malazez, ortodoks, i biri i të ndjerit Jefto Dragoviq, kafexhiut.

Ai kishte kapërcyer vetëm kopshtin dhe ish futur në shtëpinë e tij.

U turrën në derë me kondakë, për t’i shpërthyer. Reza e rëndë kërciti, çivitë e derës ushtuan.

– O Nur Doka, bre! A dëgjon, o, Nur, bre?

– Dil, të kanë ardhur mysafirët, nuk priten kështu.

Dritarja e vogël në derë u hap dhe vrimën e mbylli fytyra e rrudhur dhe e mbledhur e Nur Dokës. Lëvizën sytë e vegjël, të futura poshtë vetullave të egërsuara.

– Nuk futen kështu mysafirët në shtëpi. Nuk kalohet kështu pragu i Nur Dokës. Nuk është mësuar kështu. Çfarë doni?

– Hape, Nur, ti e di pse kemi ardhur. Një kopil ortodoks është në shtëpinë tënde të ndershme. Na e jep. Kjo, për besë…

Nur Doka u mpi. Nuk duhej as të pyeste, dihej se do të vinin. E ka parë dikush këtë fëmijë dhe ka treguar. As ta fshehë nuk ka pasur mundësi. As ta çojë diku tjetër nuk ka mundur.

E therën hithrat e djersës, deri në asht, e bënë të kruhej.

– Po, për besë, aty është. Fëmijë është, jetim, mos bëni mëkat, nuk ju ka hije.

– I gjithë ky llum është i njëjtë, Nur. Do të rritet edhe ai dhe ka për ta thithur gjakun. Të tillë janë, e di. Por hape. Deri në brezin e nëntë duhet të shfarosen, që të mos ndyhet toka. Vetëm ai ka mbetur, i kemi regjistruar të gjithë, të mos shtohen.

I mbledhur në qoshe, djaloshi dridhej, duke rënkuar me një zë të mbytur. I ka dëgjuar të gjitha, e di se çfarë e pret. Kanë filluar të qajnë edhe fëmijët e Nur Dokës dhe të vëllezërve të tij, Shelit dhe Harunit. Gratë e tyre, të dëshpëruara dhe të pafuqishme, thyenin gishtat, i binin gjokseve ose shtrëngonin fëmijët.

Nuri i shikoi, u kthye, i erdhi keq për fëmijën. Desh t’i thoshte: mos u tremb, biro, nuk të jep ty gjyshi sikur gjithçka të përmbyset. Sa i bukur je, sa fatkeq, sa i pafajshëm. Fjalët i mbetën në fyt, si kocka, nuk mundi t’i përtypte.

Ia zunë frymën. Iu kujtuan vëllezërit dhe shfryu. Ku e gjetën që tamam sot të thyejnë qafën, e thefshin, o Zot, në kohë të keqe. Nga kanë shkuar, u fikshin, as me libra mos u bashkofshin. Nuk lihet shtëpia dhe njeriu vetëm kur koha është kohë e keqe, si kjo. Çfarë të bëj tani vetëm? Çfarë të bëj? Janë fuqi, secili më i keq se tjetri, e mëshirë nuk kanë ju plasshin faqet e por as frikën nuk e njohin. Nuk e nderojnë Zotin. Mbrëmë kanë shkatërruar familjen e Aba Goskës, i kanë hedhur bombën nga dritarja, që të digjen të gjithë, bashkë me Gjuron e Savos, e kishin izoluar në një stallë sane, e kanë komshi të parë.

Më kanë futur edhe mua në mundime, m’i kanë ngarkuar në shpinë, më të rënda nuk i kam pasur asnjëherë, ndonëse gjithçka kam kaluar nëpër kokën time të thinjur.

Ta lëshoj nuk mundem, e ta mbaj në shtëpi nuk guxoj. Kjo që më ka gjetur nuk më ka ndodhur kurrë, mua të shkretit. As ta mbroj nuk mundem. Por duhet. Çfarë më gjeti në këto ditë të pleqërisë, para varrit. Edhe me këmbën tjetër jam në të. Çfarë më bën kështu, o Zot i dashur? Pse nuk ma more shpirtin, të mos më turpërosh kështu? Shumë janë e kufij njerëzor nuk kanë, e ty kurrë nuk të kanë njohur. Nuk mund të merrem vesh, e di. As ndihmë nuk kam, jam vetëm.

Por tani ajo çfarë është, është. Të fundosem në dhe nuk mundem. As të turpëroj varret. Jo, për besë! I moçëm jam që të mbulohem me turp, kur kam për ta larë?

Kondakët goditën përsëri në derë.

Nur Doka u çua, nxori kokën e madhe, i vendosur, i hidhëruar.

– Mos luani me kokën, njerëz. Nga kjo shtëpi askush nuk është nxjerrë. Jemi fis i fortë, me ne janë edhe Çelajt, nuk vlen të na e vini re, nuk është urtësi kjo… Askujt nuk do t’ia falim, askujt nuk i kemi borxh. Do të mblidhemi shpejt, do t’ju kërkojmë.

– Mos dërdëllit plakush, mos bëj si fëmijë. A ke luajt mendsh apo po tallesh?

Shkoi e jotja, faleminderit Zotit.

– Nuk e jap, – shpërtheu i fyer Nuri. Nuk e jap, nuk e jap… përsëriti disa herë, sikur me këtë ka dashur të provojë edhe veten.

– Kush të pyeti, plak hajvan, surrat pa dhëmbë. Ata me çallmë u tronditën, u ndanë nga dera. Në trarë fishkëllyen plumbat.

–  O, Nur, do ta rrëzojmë sanën, do të mësyjmë në ndërtesë dhe do ta djegim.

– Ke fëmijë, ruaji sa është koha.

– Na jep atë këlysh që të mos i ndyjë.

– Nuk e jap, është fëmijë, mjaft është bërë zhurmë. Kurse ju, hajdeni dhe merreni, nëse ua mban.

– Kush i mbron, është më i keq se ata.

– Do të hedhim një bombë, askush nuk do të mund të kapërcejë.

– O, Nur, o, Nur Doka, bre! – njohu zërin e ngjirur të Selman Hotit. O, Nur, bre, më dëgjo. Nuk mund ta mbrosh, nuk mund ta ruash. Keq të merret ngado që ta kthesh. Më mirë e ke ta dorëzosh.

– Yha, këtë ma thotë Selmani, – mendoi Nuri. E vraftë buka që kemi hëngër bashkë në sofër. Batakçi.

– O, Selman, – thirri, o Selman, më dëgjo. Diçka dua të të them. Ndaluni.

Një heshtje e menjëhershme ra mbi gjithçka, i u ngritën leshrat përpjetë prej saj.

– Hë, Nur, fol. Po të dëgjoj.

– Ma jep besën se këtë fëmijë nuk do të prekni deri sa të shoh Demushin, prijësin tuaj. Njihemi qysh kur, do t’i kërkoj që të ma falë këtë fëmijë.

Selmani pranoi menjëherë, duke e njohur mirë karakterin e Demushit dhe tërbimin që e kap kur përmenden malazezët ortodoksë, i ka urryer me shpirt, i bindur se ata janë fajtorë për gjithçka që nuk duhet në botë.

– Ndaluni! O, Nur Doka, kërce, hajde. Ta dhashë fjalën, për besë. Garantoj, me pushkë.

Pas dere, Nuri thirri djalin më të madh, i cili me karabinë ruante pranë dritares.

– Ja bomba, Kadur. Në qoftë se afrohen dhe sulmojnë: bjeru. Mos i lë në shtëpi dhe përforconi derën. Gratë dhe vocërrakët të tërhiqen në kthinë, është më e sigurt.

Hoqi rezen dhe i përkulur, me ecje të ngadalshme pleqërie u ul për shkallësh. Ishte i turbulluar si retë mbi Vermosh. Më afër tokës se qiellit. Shikoi para vetes, por të gjithë e ndjenë se nga sytë i vetëtinte e i fërshëllente tërbimi. E kanë ndjerë se është i fryrë dhe mund të plasë si qelqi, të shkatërrojë veten edhe ata. Gati si pa ditur i drejtuan pushkët mbi të pastaj u hapën duke i bërë rrugën.

Deri te kulla ku qe vendosur Demushi, e përcollën disa vetë. Aty Nur Duka iu kthye dhe u tha:

– Sikter, sikter. Vetëm dua të shkoj. Nuk më duhen kunetërit. Hiquni që të mos plasë sherri, që të mos ju fshij të gjithëve.

– Lëshojeni që të shkojë vetëm.

–  Mirë, Nuro, do të presim, të shohim.

Hyri në dhomën e madhe, shkeli në sexhaden me lesh të butë. Disa të rinj kërcyen në këmbë, t’i bëjnë vend.

– O, hajde, Nur, bujrum, ç’e mirë të solli, u dëgjua me zë të fortë Demush Kodra. Qenke plakur, po e shoh, qenke i ngrysur. Mos të ka përkulur sëmundja.

– Mirë jam Demush, asgjë nuk kam. Por ktheva të të them: në shtëpi kam një malazez ortodoks, i biri i Jefto Dragoviqit, më ka ra me vrap në duar. Prandaj erdha ta paraqes, kam dëgjuar se ke vendosur ashtu.

– Me mend ke vepruar Nur. Aferim. Kokën do t’ia pres secilit, kush ua zgjat dorën, do t’i shtyp që të mos shumohen, he nënën e tyre kaurreshë. Hi do t’i bëj të gjithë: edhe gratë, edhe fëmijët, edhe pasurinë. Do ta mbajnë mend Demush Kodrën, he. Do të bërtasin kur të më dëgjojnë emrin, gjumë nuk do të kenë, as kur të jem i vdekur. E kam dëlirë e pastruar gjithçka nga fëlliqësitë. Për shkak të tyre ka rënë perandoria, janë turqizuar për ta shkatërruar, kanë ndërtuar xhami, ndërsa poshtë dheut kanë pasur kishat. Kurrë më besë tek ta.

– Demush, edhe diçka kam dashur.

– Çfarë, Nur, fol.

– Le të mos e mundojnë, është fëmijë, le ta gënjejnë dhe ta gjuajnë shpejt, bëje këtë, për shkak të fëmijëve të mi.

– Mirë, pra, le të jetë ashtu. Jemi miq të vjetër.

Me dorën në anën e majtë të gjoksit dhe me përulje, Nur Doka u përshëndet dhe doli. (Le të jetë tani ashtu Demush, le të jetë, por Nur Doka këtë nuk do t’ua harrojë kurrë. Kurdo qoftë  ti do të ma paguash i pari për këtë, nuk do ta fal, nëse unë nuk mundem dhe nuk arrij, do ua lë amanet, po për besë).

– Çfarë ka thënë Demushi? – e ndërprenë nga mendimet.

– A të dha medalje, hi, hi, hi.

E kanë pyetur, e kanë ngacmuar. E kish mbërthyer inati pse ka kërcënuar të kalojë dhe të largohej, por ai e mposhti, kaloi edhe përmes talljeve të tyre. Shkeli këmbë-këmbë që të qetësohet dhe pastaj filloi të flasë.

– Demushi më bindi që unë atë malazezin t’ua dorëzoj dhe unë kam pranuar. Miq jemi, nuk ja marr për të keq. Ka thënë të mos e mundoni, por ta vrisni, menjëherë, sapo ta nxjerr në shkallë. Do ta mashtrojmë, ju nisuni pranë sokakut, të shohë se shkoni. Tre vetë i lini poshtë shkallës që të presin.

– Dhe i thoni Demushit, ka kërkuar ta dijë.

Tani flas unë. Hajde, thoni të tuve, të përgatiten.

– Po, mos u merakos. Sonte shkojmë, kthehemi. Kemi dëgjuar se janë nisur këndej brigadat e atyre kafshëve komunarë. I ka njoftuar dikush për këtë takimin tonë. Do t’i presim lart, do t’i dërmojmë, që të mbahen mend. Haha, ha.

Nur Doka hyri në shtëpi. E rrethuan të gjithë me padurim dhe të shqetësuar.

– Mirë është, – i kthjelloi Nuri, – mirë është, fëmijë. Demushi ia ka falur jetën. Ka frikë nga partizanët, po vijnë këndej, dhe dihet se Haruni është me ta. Mund t’i duhet. Nuk i dihet çfarë sjell koha dhe kush do të jetë kadi. Dhe veç atë e kanë pritur, vetëm ai ka mbetur, kanë dashur të përfundojnë.

Fëmijët bënë zhurmë, ishin të gëzuar. E përqafuan, e puthën. Grave u shpëtuan lotët. Djaloshi u ngrit i habitur, duke mos ditur çfarë bënte me duar.

– Vetëm duhet ta kalojmë në shtëpinë e Etemit, ai është mirë me italianët, do ta lejojnë që këtë fëmijë ta kalojë tek Vasojeviqët, tek njerëzit e tij. Kështu do të heqim shqetësimin nga qafa, edhe ne, edhe ai.

– Metush, – iu kthye të birit: Vrap deri te Etemi dhe thuaji se kam porositur që sonte të vijë për këtë fëmijë të Jeftos dhe ta marrë.

– Hajt, bir. Mos ki frikë, ja po vijnë, i shihni edhe vetë.

– Po, baba, ja, menjëherë, ja.

Shtyu derën dhe e lejoi të kalojë. Metushi gati sa nuk shkeli në shkallaren e dytë, u dëgjuan pushkët. Ai u përkul, u përpoq të kapet për parmakun e bredhit, por dora i rrëshqiti si e huaj, iu thye dhe ai ra gjatë shkallëve, duke u thyer, sikur të pëlciste xhami. Klithi dy herë, u përpëlit, u mbledh dhe u qetësua.

Nur Doka shtrëngoi pushkën, i dëshpëruar, e ktheu të gjuajë, që të zbrazë dhe të marrë frymë, por ajo i ra nga dora. I thyer dhe i rënduar, i mbushur me dhimbje, u ul shkallëve. Ballistët kaluan në oborr, kapërcyen, duke mos e kthyer kokën.

Nur Doka e mori trupin e pajetë në duar duke e parë i shastisur dhe me sy të zgurdulluar. Ishte këputur në mes, si i goditur në bark. Pastaj u drejtua dhe derisa mjekra i dridhej, rënkoi.
– Metush, biri im, Metush bir, falja babait tënd, falja.

Gratë dhanë kujën.

– Kuku për ne, kuku, …oj. oj.

E ka mbartur nëpër shkallë, duke mërmëritur diçka nën mjekër, larg të gjithëve, duke mos parë asgjë.

– Më fal, bir, kam qenë i detyruar. Metë. Metush, bir. Tushi im.

I ka ledhatuar flokët kaçurrela dhe të mëndafshta si tufë misri, të shtrirë mbi lëkurën e dashit.

– Më fal, o bir, falja babës … ka qenë i detyruar…

Nur Doka nuk ka mundur t’i mbajë lotët. Edhe djaloshi malazez, i strukur në qoshe, gulçonte, i mbledhur lëmsh dhe i vetëm.

 

DIKUSH THËRRET

 

Kam kapur urnën e pishës dhe kam hapur derën për të parë se kush thirri. Ndoshta vëllai ose kunati, nga rruga? Më kanë mësuar që të m’i gëzojnë fëmijët me dhurata. Ose ndoshta ndonjë mik i shtrenjtë do të kthejë për të kaluar natën? Kjo shtëpi, faleminderit Zotit, kurrë nuk është pa miq. Dhe burri më pyet: ku do, grua? Përse çohesh? Thashë: dikush thirri, thirri para avllisë. E dëgjova, thirri me zë të madh, e kam të njohur.

– Askush nuk thirri, t’është bërë ashtu.

– Po, është.

– E, jo, për besë!

– Ja, të shohim.

Hapa derën: askush. Ulem për shkallësh, pyes: kush është? Nuk është askush. Vetëm heshtje e madhe, e shtrirë, e shurdhët. Më ngriu diçka, një dridhje e lehtë më kapi, sikur një gjilpërë e ftohtë po luan brenda meje.

Nuk më gënjeu ndjellja. Të nesërmen Zajkun ma sollën të vdekur.

Eh, mua. E përcolli burri në Vijë, të kthejë kuajt. U çmend djali dhe i hipi një kali. I pëlqeu kjo gjë, u shtri mbi të, i ra me këmbë dhe e detyroi ta kalojë lumin me not, që të mburret para moshatarëve. Në mes të lumit të akullt, Lucës, kali u ngurtësua, as të lëvizë nuk mundi. Për fat të keq, djalit i është mbushë mendja. Do, që do. Aty kali hingëlloi, u hodh përpjetë, u shkund dhe ma rrëzoi. As të thërrasë nuk ka arritur. E ktheu rryma dhe më fiku.

Sikur ta dija, unë e shkreta, i thashë burrit: mos e ço djalin në livadhe, diçka më theri nën sisë. Kurse ai më tha:

– Mu hiq, moj e pafytyrë, gjithnjë zi ndjell dhe thërret. Nuk durova, lëshova lotët dhe rënkova. Ai u kërlesh dhe më qortoi: m’u hiq sysh, magjype, që të të mos ndaj dysh me këtë kamxhik.

– Kuku për mua… kuku për mua… shih se çfarë ka djali, ose po shkoj unë, kështu siç jam, të kaloj përmes çarshisë.

Sa thashë këto fjalë, kuajt arritën në oborr. Unë shoh se nga Uka, kali, pikon uji, krifa e lagur dhe vithet, ndërsa e ul kokën dhe fsheh sytë prej meje. Më shtrëngoi diçka, më humbi fuqia. Edhe burrin ma kapi meraku. U shqetësua, thirri gratë që të më merrnin dhe të më çonin brenda, që mëhalla të mos mblidhet dhe të shikojë, ndërsa ai shpejtoi drejt livadheve. Me zi e gjeti Zajkun. E kish marrë rryma e ujit, e kish tërhequr dhe mbuluar me degë shelgjesh. Akoma i rrihnin damarët. Rashë mbi të, e shtrëngova që të mos ma ndajë kush. Më plasi trupi, të shkretës. Nuk rënkoj e nuk lëshoj asnjë fjalë, vetëm hesht. Asgjë nuk shoh dhe nuk dëgjoj: as shamitë e bardha, as hoxhën që po ma lan, as atë, as tabutin që po ma nxjerr nga avllia, as vajtimin e grave. Ndërsa u kujtova se kur iku është kthyer disa herë prapa, sikur të kish harruar diçka. Nuk duhet ashtu. Sikur ta ketë ditur se nuk do ta shoh më.

O, nëna ime, nuk do të kalojë as vera, dhe unë përsëri do ta dëgjoj atë zë. Do të më gënjejë dhe unë do t’i përgjigjem. Isha në kopsht, po zgjidhja bishtajat dhe drejtoja hunjtë, ndërsa dikush më thirri. Më theku gjarpri, u përgjigja, pashë me vonesë çfarë ishte.

Atë natë m’u sëmur Zeqa. E kapi një thartirë stomaku, e ndezi, u skuq i tëri. Frymëmarrja gjithnjë e më e vështirë, e kanë shtrënguar ngërçet, nuk e lëshojnë kurrsesi. Në një farë kohe ktheu sytë dhe iu dëgjua zëri. Kërkoi mjaltë, e kish marrë malli, vetëm ta kërkojë.

– Nënë, ma gjej pak, pak sa ta lëpij, hajde.

Nata më shtrëngon dhe unë jam gjetur në hall: kë të zgjoj nga mëhalla? Ai rënkon, përpiqet dhe kërkon mjaltë. Tani do ta sjell, bir, do ta sjell, për Zotin. I mora shtëpitë me radhë, i kalova pragjet, e humbur dhe pa shami në kokë, as shaminë ta lidh. Te askush nuk gjeta asnjë dërhem. Kur nuk ka, nuk ka.

Shkova edhe te Emini me shpresë se ai do të ketë. E kish ruajtur pak, rastësisht. U forcova dhe u ktheva në shtëpi. Arrita, kurse Zeqoja kishte dhënë shpirt, oh. Kjo më qe më e vështirë. As tani nuk mund të ngushëllohem, nuk mund ta harroj kurrsesi. Eh, mjalti. M’u duk se do më shëndoshej prej tij.

Po edhe Kadriu im, kuku për mua.

U shtriva të pushoj nga puna e rëndë. Ma mori dita gjithë forcën, më përkuli dhe më mori, më ishin mpirë duart. Dhe përsëri dëgjova një zë, po ai, i mëparshmi dhe u zgjova. Isha betuar se ishte dikush i imi, sikur më thërret njeri nga fëmijët. Jo për Zotin, por burri. Ka ardhur nga rruga, i lodhur, thërret të heq rezen dhe të hap derën. Shtriva duart dhe shpejtova. Kurse gjumë nuk kam më, dhe të mundja, nuk do të guxoja të flija. Vajtoj me vete dhe për vete, por dëgjojnë edhe të tjerët. U zgjuan fëmijët dhe u ngjitën pranë meje dhe qajnë, më pyesin çfarë kam, ndërsa unë rënkoj gjithnjë e më shumë. Dëgjuan edhe tek kunati, trokitën në derë, u mblodhën. Më qetësojnë, më fërkojnë qafën dhe duart, dhe: prit kunatë, prit motër e dashur. Kurse unë vetëm rënkoj. Agoi një mëngjes, i dyti dhe në të tretin, diçka më mirë. Shpresova se më ka ndeshur fati, se e keqja e kuajve është lidhur diku tjetër. Ndërsa përsëri frikohem dhe dridhem nga frika, ajo dridhje akoma më përshkon trupin.

Dhe prapë dëgjova një zë. Nuk munda të mos çohem dhe të mos hap derën. Për fat, burri kish ardhur nga rruga, ishte i egërsuar, i lagur, i hidhëruar.

– Çfarë ke grua, përse dridhesh, pse s’e hap të shkretën, edhe shurdhin do ta zgjoja, sa kam thirrur.

Unë vetëm hesht, shtrëngoj buzët, më vjen mirë që ka ardhur, le të thërrasë dhe të murmurisë, mendoj, mirë është se është ai.

Ah, nuk u bëra e lumtur as atëherë. Në varret e haxhinjve, Mirsati kish gjetur një bombë të madhe gjermane me dorezë. I mblodhi fëmijët, që ta zhvidhosë para tyre. Sa e pa Tahiri i Shabanit, shpejtoi që t’ia marrë dhe ta hedhë larg. Thërret mbi ta, kurse Mirsati i frikuar, e shtyu nga vetja. Plasi bomba e shkretë sa e gjithë Gucia u tund. Kadriun ma goditi poshtë sisës, e ndau dhe e dogji. Copat e trupit i vareshin të gjitha. As duart në të, aq sa as hoxha nuk mundi të ma lajë. Kur nuk luajta mendsh atëherë, s’kam për të luajtur kurrë. Aty u plagos edhe djali i Mushit, për fat lehtësisht. Edhe Mirsati im. Edhe atë e goditi fort, por shpëtoi. I mbeti shenja e zezë, të cilën do të ma mbajë sa të jetë gjallë. Nuk e njohu askush më. Djali ndryshoi i tëri, as gjumë të qetë nuk pati, as biseda prej tij si tek fëmijët e tjerë. Edhe qeshja iu shua, edhe loja. Ndoshta nuk mund t’i shëndoshet plaga, e mundon, nuk mund të kurohet. E ka përbrenda, unë e di më mirë. I ndjeshëm ka qenë gjithmonë, kurse kjo ma fiku.

Dhe burri do të më qortojë: Grua, pse nuk m’i ruajte fëmijët? Dhe ka tri javë që asnjë fjalë nuk e flet me mua. Kurse unë, çfarë të bëj, duroj, mundimet më bëjnë edhe më të keqe. S’kam kujt t’i ankohem, as kujt t’ia rendis hallet e mia, as të bisedoj me kë. Së paku të mundja në varre, të shihja varret, ku të mjerët e mi jetimë janë shtrirë në dheun e zi dhe të akullt. E pyeta hoxhën, por ai nuk lejoi.

– Nuk është zakon, kunatë, nuk duhet, ata do ta kenë më keq nga kjo.

Por më dhembi shumë ajo fjala e burrit. Desha t’ia kthej përgjigjen: ti, më ke thirrur, ti! Durova dhe futa në vete edhe mundimet, edhe heshtjen. As ai nuk e ka të lehtë, e di, deri sa flet ashtu. Është nxirë, i janë përkulur krahët, është mbledhur, e nuk do të pranojë. Është turp, njeri është. Nuk mund të flas me të, që t’i them, se mos e dëgjoj përsëri atë zërin. Shikoj fëmijët. Flenë të qetë, lumja unë. Mos lër o Zot që të më lënë, mos bëj gjynah. Më merr mua, nëse do të marrësh edhe kë tjetër nga kjo shtëpi. Mos ma merr Mirsatin, mos as Ragipin, si shumë të kam dhënë i dashur Allah, t’i kam përmbushur detyrimet, oh, oh… Mos ma merr Shyqin, më të voglin, as nga djepi dhe shpërgënjtë nuk ka kërcyer akoma, mos, o Zot, të lutem…

 

Përktheu: Dimitrov Popoviq


RELATED POST

Your email address will not be published. Required fields are marked *


The reCAPTCHA verification period has expired. Please reload the page.