READING

Pedro Paramo (Murmurimat), Juan RULFO

Pedro Paramo (Murmurimat), Juan RULFO

 

Ne foto: Juan Rulfo

Bajram KARABOLLI

Aty nga viti 2000, rastësisht, në një revistë letrare në Buenos Aires, lexova tregimin Thuaju të mos më vrasin të shkrimtarit meksikan Huan Rulfo. Ky lexim më la dy mbresa të fuqishme dhe tejet të ndryshme nga njëra-tjetra: së pari, u mahnita me artin magjik të shkrimtarit; së dyti, më kapi njëfarë inati për mjerimin tim: pse nuk njihja një shkrimtar të tillë. Menjëherë, gjeta dhe lexova gjithë veprën e tij. Ishte një zbulim i madh për mua.

Një shkrimtar vetëm me dy vepra letrare: Rrafshina në flakë (Vëllim me tregime, 1954) dhe Pedro Paramo apo Murmurimat (Roman, 1956), veç ishte më përfaqësuesi i Realizmit Magjik dhe i Boom-it në oqeanin e letërsisë latinoamerikane, pothuaj i panjohur në Shqipëri. Thashë me vete: Nuk do të vdes pa e përkthyer në shqip këtë autor të magjishëm.

Vite më pas, iu futa veprës letrare të Rulfos. Pasi mbarova Pedro Paramon, pata fatin të takoj shkrimtarin spanjoll Havier Serkas (Javier Cercas), autorin e romanit interesant Ushtarët e Salaminës, përkthyer në shqip prej Bashkim Shehut. Nga Serkas mora vesh se Rulfo nuk qenkësh njohur sa duhej si shkrimtar i madh, vetëm sepse përkthimi i tij në anglisht kishte qenë i dobët. Duke pasur parasysh këtë gjëmë (po e quaj kështu përkthimin e keq) që i ishte bërë këtij shkrimtari dhe gjuhës së tij sa rurale aq edhe universale, u bëra edhe më i vetëdijshëm për vështirësinë dhe rëndësinë e përkthimit të tij në shqip.

Kësisoj, iu ktheva disa herë përkthimit të veprës së tij, duke punuar me gjongulin më të madh dhe dëshirën më të zjarrtë, për ta bërë këtë autor të fliste sa më shqip. Them kështu, pasi thënia “Traduttore, traditore” gjithmonë qëndron. Sepse përkthyesi, pavarësisht kujdesit, dikë do ta tradhtojë: ose autorin, ose lexuesin. Në këtë kuptim, sado që jam munduar t’i qëndroj besnik autorit dhe gjuhës së tij, mendoj se kam anuar nga lexuesi shqiptar.

Vepra e Rulfos nuk është më shumë se 300 faqe, po për të janë shkruar e vazhdojnë të shkruhen mijëra faqe. Me emrin e tij ka dy çmime letrare në letërsinë amerikano-hispanike. Pse nuk shkroi më, për tridhjetë vjet, derisa vdiq më 1986? Është një enigmë. Kur miqtë e tij e pyesnin pse nuk shkruante më, ai u përgjigjej me shaka: sepse xhaxhai im që më rrëfente historira ka vdekur.

Huan Rulfo (Juan Rulfo), emri i vërtetë i të cilit ishte Huan Nepomuseno Péres Viskaino (Juan Nepomuceno Pérez Vizcaíno), i përket brezit të viteve ’50 të shekullit që shkoi. Rulfo lindi në qytetin Sajula (Sayula) të shtetit meksikan Halisko (Jalisco), më 16 maj 1917. U rrit në fshatin San Gabriel, në rrethinat e Sajulës, një fshat i vogël rural, i sunduar nga supersticionet dhe kulti për të vdekurit.

Familja e tij vuajti pasojat e luftërave kristiane (1926 – 1928), një kryengritje e besimtarëve katolikë kundër qeverisë meksikane, ku iu vra edhe i ati. Janë pikërisht këto vite në jetën e 10-12-vjeçarit Rulfo që do të lënë gjurmë të pashlyeshme në universin e tij të pikëlluar dhe do ta frymëzojnë e do ta ushqejnë fantazinë e tij për të krijuar atë vepër letrare, sa të shkurtër aq edhe brilante. Ai shpërthim mujshie, ato gjurmë të thella dhimbjeje prej dhunës revolucionare, do të ndikojnë fuqishëm në vizionin e tij ndaj botës, gjë që reflektohet qartë në veprën e tij, sidomos tek tregimi Rrafshina në flakë.

Huan Rulfo, edhe pse pak prodhimtar, është një nga shkrimtarët më me emër të shekullit XX. Sipas një ankete të realizuar nga editoriali më prestigjioz, Alfaguara, Huan Rulfo, edhe pse ka shkruar aq pak, konsiderohet një nga shkrimtarët e shquar të gjuhës spanjolle, i ngjashëm me Borhesin për nga mënyra e të rrëfyerit. Rulfo është shkrimtari meksikan më i përkthyer në gjuhët e huaja. Rrafshina në flakë, si rrallë vepër tjetër letrare, është përkthyer në njëqind e dyzet gjuhë.

Rulfo, ashtu si dhe Borhes, Fuentes, Markes, Asturias, Karpentier, Isabela Alende, Mario Vargas Josa etj., i përket lëvizjes letrare të shekullit XX, të quajtur Realizmi magjik. Në veprat letrare të shkrimtarëve të kësaj gjenerate, në mënyrën më të përsosur të mundshme, kombinohet realiteti me fantazinë. Për romanin “Pedro Páramo” Horhe Luis Borhes thotë se është një ndër romanet më të mirë të letërsisë hispanike, me të cilin autori u fut në radhën e shkrimtarëve të mëdhenj të kësaj letërsie. Ndërsa nobelisti Garsia Markes për këtë roman ka thënë: “Në qoftë se unë do të kisha shkruar një roman si ky, nuk do të shkruaja më kurrë në jetën time.” Dhe vërtet e çuditërisht Huan Rulfo nuk shkroi më. Pas botimit të këtij romani ai pothuaj e braktisi letërsinë, duke punuar në një kanal televiziv dhe duke u kthyer kështu në një mit letrar, me heshtjen e tij.

Kanë kaluar plot 60 vjet nga dalja në dritë e romanit Pedro Paramo dhe përgjatë kësaj periudhe më se gjysmëshekullore kjo vepër letrare nuk ka pushuar së qeni një ikonë e vërtetë për shkrimtarët, për prirjet, për epokat dhe stilet e ndryshme letrare. Pedro Paramo vazhdon të jetë një libër i pashtershëm për studime dhe analiza të posmodernitetit. Ja ç’shkruan Markesi i madh për mrekullinë që ndjeu, kur lexoi veprën e Rulfos:

«Shkrimtari dhe miku im Alvaro Mutis, me hapa të gjatë, ngjiti të shtatë katet e pallatit tim, me një pako librash në dorë, prej nga nxori librin më të vogël dhe, duke u shkrirë në gaz, më tha: “Dreqi ta marrë, lexoje këtë mashtrues, nëse do të mësosh!”. Ishte Pedro Paramo.

   Atë natë nuk vura gjumë në sy, derisa e mbarova së lexuari për të dytën herë; qysh nga nata e tmerrshme kur, nja dhjetë vjet të shkuara, kisha lexuar Metamorfozën e Kafkës, në një bujtinë të kobshme studentësh të Bogotasë, kurrë nuk kisha përjetuar një tronditje të ngjashme. Të nesërmen lexova vëllimin me tregime Rrafshina në flakë dhe u çmerita njëlloj. Shumë më vonë, në paradhomën e një konsultoreje, në një revistë mjekësore, gjeta tregimin kryevepër të Rulfos Trashëgimia e Matilda  Arkanhelit. Pjesën tjetër të atij viti nuk munda të lexoj asnjë autor tjetër, sepse të gjithë më dukeshin kot.

   Ende nuk më qe fashitur trandja, kur dikush i tha Karlos Velos* se unë qenkësha i aftë t’i recitoja përmendsh paragrafë të tërë nga Pedro Paramo. E vërteta ishte edhe më: mund të recitoja komplet librin nga fillimi në fund dhe anasjelltas, pa ndonjë gabim të ndjeshëm, madje, mund të thosha se në cilën faqe të botimit që kisha unë gjendej çdo episod dhe nuk kishte tipar të karakterit të secilit personazh që të mos e njihje në thellësi.»

Siç u tha më lart, e gjithë vepra letrare e Rulfos nuk i kapërcen 300 faqe, ndërsa komentet, analizat dhe mbresat për të janë mijëra faqe.

Serhio Lopes Mena (Sergio López Mena) vë re te tregimet e Rulfos një teknikë të re rrëfimi dhe një sërë procedimesh të reja si “pakësimi apo eliminimi i tregimtarit të gjithëdijshëm, mungesa e veprimit udhëzues dhe e retorikës libreske, prodhimi apo përpunimi i diskurseve nga perspektiva e personazhit, rrjedha e vetëdijes së protagonistit, ndryshimi i sekuencave në rendin logjik,  mbivendosja e planeve narrativë, dialogu, monologu i brendshëm” dhe pohon se “me përdorimin e kësaj teknike, e shfaqur tashmë në veprën e shkrimtarëve amerikanoveriorë dhe atyre europianë, Rulfo tërhoqi vëmendjen rreth nevojës për të aktualizuar narracionin meksikan”.

Huan Rulfo arriti një dimension të ri në narracionin meksikan me këto teknika të reja rrëfimi. Ai rinovoi teknikat narrative të traditës meksikane, duke përdorur mjete të reja si strukturat jo të vijueshme dhe duke thyer apo zëvendësuar kohën dhe hapësirën; përdori një rrëfyes në vetën e parë, duke e vendosur atë në këndvështrime të ndryshme narrative dhe duke përdorur me mjeshtëri monologët e brendshëm. Dhe mu për shkak të braktisjes apo kapërcimit të kësaj norme tradicionale, vepra e tij shqetësoi kritikët, të cilët, në vitet e para, do të kërkonin te proza rulfiane një realitet ëndrre apo magjie, mrekullie apo fantazie. Por, mbi të gjitha, ata i shqetësoi struktura e romanit të tij, sepse qenë mësuar me një zhvillim të paracaktuar, me një stil të njohur, ku gjithçka shkonte vaj, në një sekuencë logjike, me kohët e foljes në të shkuarën, në të tashmen apo në të ardhmen, me hapësira të përcaktuara qartë.

Por, më vonë, pas këtij “kompozimi të çrregullt” u zbulua një strukturë e ekuilibruar, një kompozim i hollë dhe një rregull i vërtetë brenda atij çrregulli në dukje, që e bëjnë Pedro Paramon një nga romanet më tërheqës. Endja midis realizmit dhe magjisë së mitikes bëri të ketë komente interesante për stilin e veçantë dhe për atë mënyrë të shkruari që e dallojnë romanin e Rulfos në historinë e letërsisë. Vlen të theksohet se stili i Rulfos mbështetet te gjuha popullore, më saktë tek e folmja e fshatarëve të Haliskos, një nga shtetet më rurale të Meksikës, e folme që, sipas studiuesve të veprës së Rulfos, është shumë e kursyer dhe tejet e përpiktë, me fraza të shkurtra dhe plot epitete. Pra, një gjuhë shumë shprehëse. Këtë gjuhë të dialogut të përditshëm popullor Rulfo e përpunoi me kujdes, duke e pasuruar estetikisht e duke ia përshtatur stilit të tij.

Ja, ç’thotë lidhur me këtë Alfonso Rejes (Alfonso Reyes):

«Mund të konsiderohet realist romani i Rulfos për përshkrimin e një epoke historike, por sigurisht vlera e tij qëndron te mënyra e veçantë me të cilën autori diti ta përdorë këtë histori, ku narracioni i vendosur mbi plane të ndryshme kohore merr një vlerë të veçantë që intensifikon vetë natyrën e fakteve. Do të ishte nevoja që, për një vlerësim të saktë të veprës së Rulfos, duhet të studiohej stili që ka arritur të përdorë ky shkrimtar, në një mënyrë aq të shkathët, te romani i tij i mrekullueshëm “Pedro Paramo”»

Pedro Paramo hynë në kategorinë e së çuditshmes, është puro magji, e shprehur me një gjuhë poetike dhe simbolike. Dy realitetet, ai i të gjallëve dhe ai i të vdekurve janë përzier aq mjeshtërisht sa është vështirë ta gjesh kufirin midis tyre. Por, me sa duket, kështu ndodh në mendësinë e një popullsie rurale dhe religjioze, ku autori ka vendosur ngjarjet:

Është e vërtetë Dorotea – do të rrëfehet ai -, më vranë murmurimat”.

«Të kuptuarit e kësaj të vërtete të përtej varrit është sikur mbi ne të binte papritur një kërcënim: njësoj si Huan Preciadoja edhe ne, papritur, do të fillojmë të dëgjojmë zëra, rënkime, fragmente këngësh apo vajesh

Shamia që më dha e dashura

me lot ishte lagur”,

jehe betejash dhe dashurish të fshehta, mesazhe dhe paralajmërime që vijnë nga asgjëja, duke na trullosur veshët e duke na treguar se edhe shuarja jonë po afron. Ashtu si edhe udhërrëfyesja jonë, edhe ne fillojmë të besojmë se shpirtrat e të vdekurve janë aty, pranë nesh, duke folur me ne.», thotë Horhe Volpi, në prologun e një botimi të Pedro Paramos.

Autori e vendos personazhin rrëfyes, Huan Preciadon, në kufijtë e vdekjes dhe, nëpërmjet tij, vetvetiu edhe lexuesi vendoset në ata kufij. Kjo është një mjeshtëri e shkrimtarit për të kuptuar personazhet e tij dhe historitë e tyre. Ndryshe, ne nuk do ta kuptonim dot Pedro Páramon dhe karakterin e çuditshëm të tij, torturën e tij të brendshme dhe përçmimin e tij për të tjerët. Në mënyrën më të magjishme, autori na merr për dore e na shpie në ato realitete, ku ne mund t’i kuptojmë personazhet e të përjetojmë ndeshtrashat e tyre. Kësisoj, edhe pse Pedro Paramo ishte një mujshar i vërtetë, lexuesi arrin ta përjetojë dhimbjen e tij për vdekjen e Suzana San Huanit, së vetmes grua që kishte dashur në jetë. Po ashtu, lexuesi, falë mjeshtërisë së autorit, do të futet lehtë në botën e brendshme të kësaj gruaje vizionare, gati të çmendur, dhe do ta kuptojë se ajo është një bartëse e pafajshme fatkeqësie, thua se vjen nga soji i Helenës së Trojës, duke përshkuar tërë historinë e letërsisë, derisa mbërrin te personazhet e shquar e të dalë mendsh të Folknerit.

Pra, Rulfo dallohet nga shkrimtarët e tjerë për mënyrën e tij të veçantë të të rrëfyerit, sepse personazhet e tij jo vetëm rrëfejnë, por flasin nga brenda dhe lexuesi, realisht, dëgjon zërat e tyre.

Ja ç’thotë Hosé Manuel Kavajero (José Manuel Cavallero):

«Te romani i Rulfos planet narrative mbivendosen e ndërthuren, derisa formojnë një lëmsh të ngjeshur me tregues tematikë. Kufiri midis së mbinatyrshmes dhe së natyrshmes, midis së trilluarës dhe së besueshmes, bëhet gati i pakapshëm.»

————————————————-

*Karlos Velo (Carlos Velo 1909 – 1988) – kineast spanjoll i mërguar në Meksikë pas Luftës Civile në Spanjë.

 

në foto: Bajram Karabolli

 

– Fragmente nga romani –

Ishte ajo koha e piskut të vapës, kur ufma e gushtit të zë frymën, kur fryn një jugë përvëluese, mbytur me erën e kalbësirës së lule sapunit.

Rruga ngjitej e zbriste: “Ngjitet kur ikën e zbret kur vjen. Për atë që ikën, ngjitet; për atë që vjen, zbret”.

– Si më the zotrote se quhet fshati që duket atje poshtë?

– Komala, zotëri.

– Je i sigurt se është tamam Komala?

– Shumë i sigurt, zotëri.

– Po pse duket aq i trishtë?

– Janë kohët, zotëri.

Përmes kujtimeve të sime mëje, të shprehura me psherëtima e plot nostalgji, unë përpiqesha ta imagjinoja atë fshat. Ajo përherë jetoi duke hequr në zemër për Komalan, për t’u kthyer edhe një herë atje; po kurrë nuk u kthye më. Dhe ja ku kam ardhur unë në vend të saj. Çdo gjë këtu e shikoj me sytë e saj, sepse ajo m’i dha sytë e saj për të parë: “Po të kalosh qafën e Kolimoteve, ke ç’të shikosh, ka një pamje mahnitëse të rrafshinës së gjelbër, pale si verdhojnë arat me misër të pjekur. Prej andej duket Komala që lëbardh tokën, duke e dritësuar atë edhe natën”. Dhe zëri i saj ngjante si i fshehur, gati i shuar, si të fliste me veten… Nëna ime.

– Nuk më thua pse shkon zotrote në Komala? – dëgjova të më pyesnin.

– Dua të takoj tim atë, – u përgjigja.

– Ashtu, ë?! – ia bëri ai.

Pastaj heshtëm.

Morëm brinjën teposhtë, duke dëgjuar vetëm trokëllimat e patkonjve të gomarëve. Sytë e këputur për gjumë digjnin nga zagushia e gushtit.

– Eh, ç’gëzim i madh! Do të jetë një festë e vërtetë, a i vrarë! – dëgjova përsëri zërin e atij aty pranë meje. – Sa gëzohet njeriu kur sheh dikë pas shumë vitesh, se në këto anë nuk para vjen kush.

Pastaj shtoi:

– Kushdo qofshi, do të gëzohet kur t’ju shohë.

Nën ndriçimin e diellit rrafshina ngjante si një lagunë transparente e zhbërë në avuj nga ku tejndriste një horizont gri. Dhe më tej, një vijë malesh. E akoma më tutje, largësia e paskajë.

– Ma thua dot ç’pamje ka yt atë?

– Nuk e njoh, – i thashë. – Vetëm di që e quajnë Pedro Páramo.

– Ashtu, ë? Pa shiko.

– Po, kështu më thanë se i flasin këtu.

Prapë dëgjova një “Ashtu, ë?” nga kafshari.

Isha takuar me të në Los Encuentros, ku kryqëzohen disa rrugë. Rrija atje duke pritur, derisa më në fund u duk ky njeri.

– Për ku kështu, zotrote? – e pyeta.

– Për poshtë jam, zotëri.

– E di ku bie fshati Komala?

– Atje po shkoj, a derëbardhë, – tha.

Dhe shkova pas tij. Nxitova duke u përpjekur ta arrija, derisa e mori vesh që ecja pas tij dhe e ngadalësoi hapin. Pastaj u bëmë bashkë dhe pothuaj ecnim ngjitur, sup më sup.

– Edhe unë jam i biri i Pedro Páramos, – më tha.

Një tufë korbash kaloi kryq në qiellin e zbrazët, duke lëshuar ca krra-krra.

U varëm nëpër ca brinja, duke zbritur poshtë e më poshtë. E lamë ajrin e vakët atje lart dhe po kridheshim në një ufëm edhe më mbytëse, thuajse pa ajër fare. Dukej sikur çdo gjë ishte në pritje të diçkaje.

– Bëka vapë këtej, – thashë.

– Hëm, kjo nuk është gjë fare, – m’u përgjigj tjetri. – Prisni, sa të arrijmë në Komala. Atje do t’ju duket toka sikur është mbi kongjij. Është më keq se në gojën e ferrit, sa të thuash se shumë nga ata që vdesin aty, me të mbërritur në ferr, kthehen prapë për të marrë batanije me vete.

– E njeh zotrote Pedro Páramon? – e pyeta.

Guxova ta bëjë këtë pyetje, sepse pashë një çikë besim në sytë e tij.

– E di kush është? – pyeta prapë.

– Një mllef i gjallë, ja ashtu është, – m’u përgjigj ai.

Dhe, kot fare, ua këputi me nga një shufër gomarëve, të cilët, lëshuar në atë tatëpjetë, po ecnin më shumë nga ne.

Ndjeva fotografinë e sime mëje, që e mbaja në xhepin e këmishës, të ma ngrohte zemrën. Dukej sikur edhe ajo po djersinte. Ishte një fotografi e vjetër, e brejtur anëve; por ishte e vetmja që kisha prej saj. E kisha gjetur në dollapin e kuzhinës, brenda në një tenxhere mbushur me çaj mali, bar blete, lule manushaqe dhe ca degë marajthi. E kisha ruajtur që atëherë. Ishte e vetmja që kishte. Ime më gjithnjë kishte qenë armike e fotografive. Thoshte se fotografitë janë punë shtrigash. Dhe ashtu duhet të jetë; sepse fotografia e saj ishte plotë vrima gjilpëre, dhe në drejtim të zemrës kishte një vrimë aq të madhe, sa mund të futje edhe gishtin.

Është ajo që kam marrë me vete, duke menduar se mund të më ndihmojë që im atë të më njohë.

– Shiko, zotëri, – më thotë kafshari që ka ndaluar. – E shikon atë kodrën që duket si fshikëz derri? Pas saj është ferma Media Luna. Tani kthehu andej. E shikon kurrizin e asaj kodrës? Shikoje. Ja, shiko andej nga të them unë. E shikon atë kurrizin tjetër që mezi duket ngaqë është shumë larg? Ja pra, ajo është Media Luna me atë kokojkën në krye. Siç i thonë, ç’të sheh syri. Pra, e gjithë ajo që sheh është e tija. Puna është se nënat tona na pollën keq e mos më keq, në një rrogoz, edhe pse ishim bij të Pedro Páramos. Dhe më e lezetshmja është se ai na shpinte edhe për të na pagëzuar. Edhe me ty e njëjta gjë duhet të ketë ndodhur, apo jo?

– Nuk më kujtohet.

– Hajt, shkofsh në hale!

– Çfarë the zotrote?

– Se ja, mbërritëm, zotëri.

– Po, e mora vesh. Ç’ka ndodhur këtu?

– Është një gjel i egër, a derëbardhë. Ashtu i quajmë ne këta zogj.

– Jo, unë po pyesja për fshatin që duket aq i shkretë, sikur të jetë i braktisur. Ngjan sikur nuk banon askush.

– Jo se duket, po ashtu është. Këtu nuk banon njeri.

– Po Pedro Páramoja?

– Pedro Páramoja ka kohë që ka vdekur.

 

*  *  *

   Qëndrova në Komala. Kafshari, i cili e vazhdoi udhën, më tha qysh më përpara se të më linte lamtumirën:

– Unë do vazhdoj më tej, deri ku duket ai brezi me kodra. Atje e kam shtëpinë. Po të duash të vish zotrote, derën e ke të hapur. Po, nëse do të qëndrosh këtu, ashtu bëj. Megjithëse nuk do të ishte e kotë t’i hidhje një sy fshatit. Mbase do të gjesh ndonjë të gjallë këtyre anëve.

Dhe qëndrova. Për këtë punë kisha ardhur.

– Ku mund të gjej vend për të bujtur? – e pyeta kafsharin gati duke bërtitur.

– Kërko donja Eduvihesin, nëse jeton akoma. Thuaj se më dërgoi filani, për mua.

– Po si të quajnë ty?

– Abundio…, a i vrarë, – m’u përgjigj ai, por mbiemrin nuk arrita t’ia marr vesh.

 

*

 

Jam Eduvihes Diada. Urdhëroni, zotëri.

Dukej se kishte qenë duke më pritur. Gjithçka e kishte gati. Kështu më tha, duke më bërë me shenjë ta ndiqja pas, nëpër ca dhoma të errëta, në dukje të shkretuara. Por jo, sepse, me t’u mësuar me terrin dhe me fillin e hollë të dritës që na ndiqte, pashë të rriteshin hijet në të dy anët dhe ndjeva se po ecnim përmes një korridori të ngushtë, të hapur midis dengjeve të mëdhenj me plaçka.

– Ç’janë gjithë këto këtu? – e pyeta.

– Rraqe, – më tha ajo. – E kam shtëpinë rrëmujë. Ata që ikën m’i lanë plaçkat e tyre t’ua ruaj dhe nuk është kthyer askush t’i marrë. Dhoma që kam bërë gati për ju është në fund. E mbaj gjithnjë të pastruar, se kushedi kush vjen. Kështu pra, ju qenkeni i biri i saj.

– I kujt? – iu përgjigja.

– I Doloritës.

– Po. Po ju nga e dini?

– Ajo më lajmëroi se ju do të vinit. Bile, pikërisht sot.

– Kush? Ime më?

– Po. Ajo.

Unë mbeta pa mend. Po e zonja e shtëpisë nuk më la të merrja veten:

– Ja, dhoma juaj.

Nuk kishte dyer, përveç asaj nga kishim hyrë. Ndezi qiririn dhe pashë se dhoma ishte bosh.

– Po këtu nuk ka ku të shtrihem, – i thashë.

– Mos e vrisni fare mendjen për këtë. Ju jeni i lodhur dhe gjumi është dysheku më i mirë për lodhjen. Nesër do t’jua rregulloj edhe shtratin. Dihet se nuk është e lehtë ta rregullosh dhomën sa hap e mbyll sytë. Prandaj duhej paralajmëruar, ndërsa nëna juaj vetëm tani më njoftoi.

– Nëna ime?! – u habita. – Nëna ime ka vdekur.

– Ashtu?! Atëherë ky paska qenë shkaku që zëri i saj ishte aq i dobët, a thua vinte nga fundi i botës, sa mezi dëgjohej. Tani e marr vesh. E sa kohë ka që paska vdekur?

– Po bën shtatë ditë.

– Korba ajo. Sa të braktisur do ta ketë ndier veten. I kishim dhënë fjalën njëra-tjetrës të vdisnim bashkë. Të iknim bashkë për t’i dhënë zemër njëra-tjetrës për në atë botë, nëse do të kishte qenë nevoja, kushedi, nëse hasnim në ndonjë hall. Kemi qenë shoqe të ngushta. Nuk të paska folur kurrë për mua?

– Jo, asnjëherë.

– Më duket çudi. Vërtet, atëherë kemi qenë kalamake. Ajo sapo ishte martuar. Ama duheshim shumë. Jot ëmë ishte aq e mirë, aq e ëmbël, sa vërtet  kishe qejf ta doje. Të gjithë e donin. Kështu ma paska kaluar, paska ikur e më paska lënë. Pse ta ketë bërë këtë? Ama, të jesh i sigurt se do ta gjej. Vetëm unë e di mirë sa larg është Qielli prej nesh; di edhe si t’i gjej shtigjet. Puna është të vdesësh, në dashtë Zoti, kur njeriu do vetë dhe jo kur e vendos Ai. Ose, le të themi, të përpiqesh ta bësh të vendosë para kohe. Më ndje që të flas me ti, por të quaj si djalin tim. Po, vërtet, shumë herë them me vete: “Djali i Doloresit duhet të kishte qenë djali im”. Më pas do ta them pse. Ajo që dua të të them tani është se do ta takoj tët ëmë udhëve të përjetësisë.

Mua m’u mbush mendja se ajo grua ishte e lajthitur. Dhe pastaj nuk besova asgjë. U ndjeva si në një botë të largët, i rrëmbyer në të. E ndieja trupin të lëshuar, gati të përkulej përpara gjithçkaje, një trup i flashkët e i lënë, që kushdo mund të luante me të, sikur të ishte një zhele.

– Ndihem i dërrmuar, – i thashë.

– Eja të hash një kafshatë bukë, para se të biesh. Ha diçka, ç’të ketë.

– Mirë, mirë. Do të vij pas pak.

 

 

*

 

Ky fshat është përplot me jehona. Sikur ato të qenkëshin të mbyllura në llagëme muresh apo poshtë gurëve. Kur ecën, ndien se dikush shkel pas hapave të tua. Dëgjon fëshfërima. Gërvima. Të qeshura. Ca të qeshura shumë të moçme, sikur janë lodhur së qeshuri. Ca zëra të harxhuar nga përdorimi. Ja, gjëra të tilla dëgjon. Besoj se do të vijë dita kur këta tinguj apo zëra do të shuhen.

Ja, këto më thoshte Damiana Cisneros, ndërkohë që kalonim nëpër fshat.

– Ka qenë një kohë kur, për net të tëra, dëgjoja zhurmën e një feste. Zhurmat arrinin deri në Media Luna. Dhe u afrova për të parë atë festë a potere, po ç’pashë thua ti? Ja, atë që shohim tani. Asgjë. Askënd. Vetëm rrugë të zbrazëta, si tani.

«Pastaj nuk dëgjova më gjë. Sepse edhe gëzimi të lodhë. Prandaj nuk u habita që edhe ajo do të mbaronte.

«- Po, – vazhdoi Damiana Cisneros. – Ky fshat është plot e përplot me jehona. Unë tani nuk trembem më. Dëgjoj ulërimat e qenve dhe i lë të ulërijnë. Dhe në ditët me erë shoh erën që rrëmben gjethe pemësh, kur këtu, siç e shikon, nuk ka pemë. Mbase dikur ka pasur, por nëse nuk ka më, atëherë nga dalin këto gjethe?

«Dhe më e keqe se çdo gjë, është kur dëgjon të bisedojnë njerëz, me ca zëra që të duket se dalin nga humbella e, megjithatë, janë aq të qartë sa thua se i njeh. Ç’të të them, tani që vija, u gjenda në një varrim. Qëndroj dhe them një “Ati Ynë”. Në atë kohë, një grua ndahet nga të tjerat dhe vjen e më thotë:

«- Damiana! Lutju zotit për mua, Damiana!

«Kur ngriti sharpën, njoha fytyrën e motrës sime Sikstina.

«- Ç’ke ardhur të bësh këtu? – e pyes.

«Atëherë ajo ikën me nxitim e fshihet midis grave të tjera.

«Ime motër, Sikstina, nëse nuk e ke marrë vesh, vdiq kur unë isha 12 vjeçe. Ishte më e madhja. Dhe në shtëpinë tonë qemë gjashtëmbëdhjetë vetë, kështu që bëje vetë llogarinë sa kohë bën që ka vdekur. Dhe shikoje tani, akoma vjen e endet nëpër këtë botë. Kështu që mos u tremb, Huan Preciado, nëse dëgjon jehona të tilla.»

– Po juve, a ju ka njoftuar ime më se do të vija unë? – e pyeta.

– Jo. Po pse, ç’e ka gjetur tët ëmë?

– Ka vdekur, – i thashë.

– Paska vdekur? Po ç’pati?

– As që e morëm vesh. Ndoshta nga pikëllimi. Gjithnjë hiqte në zemër, derëzeza.

– Ja, kjo nuk është gjë e mirë. Heqjet në zemër ose psherëtimat janë si copëza jete që i lë të ikin. Kështu që paska vdekur korba!

– Po. Mendoja se duhet ta dini.

– E nga ta dija? Ka vite që unë nuk marr vesh asgjë.

– Po atëherë, si është e mundur që jeni këtu e flisni me mua?

– …

– Damiana, je e gjallë apo jo? Më thuaj, Damiana!

Dhe papritur u gjenda vetëm në ato rrugë të shkreta. Dritaret e shtëpive qenë hapur kanat më kanat dhe bimë të egra vareshin prej tyre. Mure oborresh të zhvoshkura apo rrethoja me qerpiç gati në rrënim.

– Damiana! – bërtita. – Damiana Cisneros!

Dhe m’u përgjigj jehona: “… ana… eros…! …ana… eros…!”


RELATED POST

Your email address will not be published. Required fields are marked *


The reCAPTCHA verification period has expired. Please reload the page.