READING

TIRANË-VJENË-TIRANË – Gazmend Krasniqi

TIRANË-VJENË-TIRANË – Gazmend Krasniqi

PJESA II

Pika e harmonisë

*

            Po i thosha lexuesit tim:

            Kam lexuar gjithçka të nënshkruar “Borges”. Madje, edhe atë tekstin me titull “Libri i Librave”, që pat qarkulluar për shumë kohë në rrjetet sociale.

Atë që  ishte pak a shumë kështu:

Kur shkroi “Biblioteka e Babelit” (atëherë ishte një nga punonjësit e shumtë të një biblioteke të rëndomtë bashkiake të Buenos Airesit), kishte përmendur edhe kërkimin e Librit të Librave: mbi ndonjë raft, mendohej se duhej të ekzistonte një libër që është çelësi dhe përmbledhja e përkryer e të gjithë librave: është një bibliotekar që e ka lexuar këtë libër dhe ai ngjan si perëndi. Qe propozuar një metodë prapavajtëse: për të lokalizuar librin A, shihej më parë libri B që do të tregonte vendin e A-së, për të lokalizuar librin B, shihej më parë libri C dhe kështu me radhë deri në pafundësi.

Kur u bë drejtor i Bibliotekës Kombëtare, i dha vetes të drejtë ta ripërtërinte këtë ide para nëndrejtorit: Sikur ta gjenin, në mënyrë që, kur ta kishin atë, të mos i trembeshin asgjëje për punën e tyre në bibliotekë!

As që shikohej si kërkesë. Nëndrejtori (të cilin, kur punonin bashkë te biblioteka e vjetër, e mbante mend se si i pat tundur para syve një enciklopedi, duke i thënë: Ky këtu jo vetëm e paska emrin si ti, por edhe të njëjtën datë lindjeje), për ta bindur një herë e mirë se ndryshe prej tij, nuk qe shkëputur nga biblioteka, një ditë më pas, me një zë të sigurt, i paraqiti relacionin Çfarë e dëmton librin dhe masat e marra. Pra, edhe pasi nuk zotëronin Librin e Librave, situata qe nën kontroll. Pasi i kujtoi se dëmtuesit e letrës janë biologjikë, fizikë, kimikë, nëndrejtori i shpjegoi se si mund t’i njihnim ata, para se të bëheshin të dëmshëm. Kur pa se edhe pas gjithë kësaj, nuk e kishte zgjuar entuziazmin e bashkëfolësit, ai kërkoi t’u ktheheshin karakteristikave të insekteve.

E mori heshtjen si aprovim, por sapo hapi gojën, zëri iu ndërpre nga sirena e alarmit, që dera pak e hapur e sillte në mënyrë irrituese: kaq e fortë qe. Nëndrejtori e mbylli derën dhe u kthye të vazhdonte leximin. Ishte e kotë: kishte rënë zjarr në fond dhe duhej t’u lironin vendin zjarrfikësve. Në fakt, kishte kohë që tubat e ngrohjes e kishin sjellë erën e rëndë deri në zyrë.

Djegia kishte ardhur nga kabllot elektrikë. Kishin pasur kohë të përzhiteshin, derisa sensorët e alarmit kapën tymin.

Për shumë kohë qenë pre e medieve, të cilat donin t’i kryqëzonin, megjithëse u përpoqën ta bindnim se biblioteka është aq e madhe sa çdo gjymtim me origjinë njerëzore nuk mund të jetë veçse i papërfillshëm.

Po gjithë kjo e keqe për drejtorin pati një të mirë: tashti, nëndrejtori nuk i bënte zë edhe kur kërkonte Librin e Librave në raftet më të parëndësishme. Fati i nëndrejtorit, apo fati i drejtorit, qe se ai nuk i kishte lexuar ndonjë nga librat. Siç pati thënë te tregimi i parë: po të kishte një udhëtar të përjetshëm që do të përshkonte shekujt në një drejtim të çfarëdoshëm, më në fund, do t’i mësonin se të njëjtat vëllime përsëriten gjithmonë në të njëjtin çrregullim që, i përsëritur, do të bëhej një rregull: Rregulli. Mbase atje duhet filluar kërkimi i vërtetë.

Vetmia e tij ngushëllohej me këtë shpresë të hijshme.

Nëse nuk e keni lexuar, mos u sikletosni: në të vërtetë, nuk keni humbur një Borges.

Pas dy ditësh doli se pas emrit të Borges fshihej një shkrimtar shqiptar.

Çfarë arriti me këtë veprim? Në këtë kohë ku urrehet kaq shumë letërsia shqipe, kishte bërë të qarkullueshme disa ide të vetat. Dua të them se isha gati të bëja të njëjtën gjë. Nuk është se kërkoja lavdi për veten, ndonjë shfaqje personaliteti apo ndjenjash të fuqishme, siç ngjet rëndom me shkrimtarë të ndryshëm, por vetëm ta nxirrja në pah Marinin si figurë.

*

Meqë më dukej se shihja vëmendje te lexuesi implicid, vazhdoja:

Mësimi i Borges-it, se mund të shkruhen tekstet e shkuara, edhe duke i mbajtur ashtu siç janë, fjalë për fjalë, siç bën te tregimi “Pierre Menard, autori i Don Kishotit, më shtyu të mendoja se emri i Marin Barinit mund të vendosej te një tregim për Frederik Rreshpjen, i quajtur “Nënat e të mëdhenjve”.

Verdiktin e munguar të historisë nuk e shoh si pengesë për t’u marrë me një personazh si Frederiku (Marini). Është vepra që ka lënë, e cila do të përcaktojë ose jo madhështinë e tij. Një grusht lirikash do t’i nënshtrohet shoshitjes, nëse janë punë e një dembeli apo e një talenti të rrallë. Vepra është shkruar dhe pret mendjet e kthjellëta, në pritje të miratimit a të hedhjes poshtë, por jeta e autorit të tyre do të humbasë me kujtimet e atyre që e njohën, prandaj vendos të nxjerr në dritë dëshminë time.

            Se më poshtë, Frederiku që zëvendësonte Beethoven-in e Nolit, duhet të zëvendësohej prej Marinit:

Për historianin është një punë e lehtë të provojë se njerëzit e mëdhenj janë si e gjithë bota; po adhuruesi i heronjve është e pamundur ta besojë. Kjo është arsyeja që legjendat për njerëzit e mëdhenj jetojnë edhe pasi i vret e i varros historiani. Ata janë si kuçedrat me shtatë kokë. Kur u pritet një kokë, u dalin menjëherë dy të tjera. Detyra e historianit, pra, është si ajo e Herkulit. Ai jo vetëm që duhet t’i presë të gjitha kokët e kuçedrës, por duhet edhe ta ndalojë që t’i dalin kokë të tjera. Legjenda tjetër që duhet rrëzuar, është ajo që i bën të gjithë heronjtë si vëllezër të Herkulit. Në përgjithësi ata nuk janë të tillë. Frederiku (Marin Barini), për shembull, kishte një trup të shkatërruar e të gjymtuar. Ai na thotë vetë se ka vuajtur gjithë jetën nga sëmundjet. Sëmundjet, nga të cilat vuante Frederiku (Marin Barini), ishin të mjafta për t’ia bërë jetën një mynxyrëSipas legjendës, heroi është një “chevalier sans peur et sans reproche (kalorës i pafajshëm dhe i patrembur). Në qoftë se faktet e kundërshtojnë këtë pikë të Kredos së adhuruesve të heroit, aq më keq për faktet. Disa fakte të shëmtuara në lidhje me sjelljen e Frederikut (Marin Barinit) kundrejt miqve duhet të hidheshin në shportë, sepse ato as nuk mund të zvogëloheshin, as nuk mund të shpjegoheshin. Sipas legjendës, heroi nuk vete në shkollë. Në këtë drejtim Frederiku (Marin Barini) ka qenë një hero ideal dhe nuk u nxori ndonjë telash adhuruesve të heronjve: ai nuk shkeli kurrë në universitet, ashtu si Anton Pashku, talenti i madh i prozës. Në vitet e fundit të jetës fotografitë e të dyve ngjajnë shumë: pamja thellësisht skeptike, duket sikur u thotë atyre që po i fotografojnë, se “për nga rëndësia kjo (pamja) vjen e fundit”. Si çdo poet, nuk kishte fushë që e njihte me themel, megjithëse i pëlqente të fliste më fort për kiminë e pikturën, por që nga fëmijëria qe përpjekur të rrokte çfarë kishte më të mirë e më të mençur çdo epokë.

Ka pasur të drejtë ai që ka bërë këtë vërejtje:Kushdo që do ta quajë Frederikun (Marin Barinin) pa kulturë, nuk e kupton kulturën ashtu si duhet”. GOETTERN SCHADET NICHTS

(Perënditë nuk duan t’ia dinë për asgjë.)

*

     Më erdhi t’ia mbyllja gojën lexuesit tim:

     Sigurisht,perënditë nuk donin t’ia dinin as për atë ditë që kalonim nëpër Pjacë, në kapërcyell të viteve ’80, ku një i njohuri im më tha, duke më prekur me bërryl: Ky është Marin Barini.

Ende nuk qe plakur dhe nuk tërhiqte vëmendjen, siç do ta tërhiqte më vonë, i lodhur nga koleksioni i sëmundjeve.

Ja ku më duhet ta them: kureshtja për ta njohur nga afër Marinin nuk qe edhe aq e vrullshme – nuk kisha asnjë ide se çfarë kishte bërë ata pesëmbëdhjetë vjet të jetës së tij. Ndoshta duhet thënë se në atë kohë ende nuk e dija se sa mund të punonte liria.

A e dinte ai vetë?

Ex ungue leonem.

Nga kthetrat njihet luani.

*

     Drejtimi: Tiranë – Vjenë.

Nga e majta e fluturimit tonë – male, nga e djathta – fusha.

Stepa, ndoshta.

U mundova të kujtoja për lexuesin tim se si tingëllonte kjo fjalë në gojën e Marin Barinit, kur më thoshte:

Diku atje, në stepa, i vetëdijshëm për një mendësi të përcaktuar nga gjeografia, në një bisedë të datës 2 korrik 1902, Tolstoi (immanis pecoris custos, imanior ipse, bari i grigjës së çuditshme, po më i çuditshëm se ajo) thoshte: Mendoj se çdo artist i madh duhet të krijojë format e veta.

Nëse subjekti i veprave artistike mund të jetë jashtëzakonisht i larmishëm, atëherë edhe forma e tyre mund të jetë e tillë. Njëherë në Paris, unë dhe Turgenievi, ndërsa ktheheshim nga teatri, biseduam për këtë gjë dhe ai qe i një mendjeje me mua. Na u kujtua gjithë çfarë qe më e mira e letërsisë ruse, dhe pamë se në ato vepra forma është origjinale në mënyrë të përkryer. Të mos flasim për Pushkinin, por të marrim “Shpirtra të vdekur” të Gogolit. Çfarë është ajo vepër? As roman, as histori. Diçka përsosmërish origjinale. Pastaj “Kujtimet e një gjahtari”, gjëja më e mirë që shkroi Turgenievi. “Shtëpia e të vdekurve” e Dostojevskit, pastaj – po bie në mëkat – vepra ime “Fëmijëria”, “E kaluara dhe përsiatjet” e Hercenit, “Një hero i kohës sonë” e Lermontovit…

Meqë Marini nuk komentonte kurrë, këtë po përpiqesha ta bëja unë.

Pra, Tolstoi po thoshte: Ne rusët kurrsesi nuk dimë të shkruajmë në atë kuptim me të cilin e nënkuptojnë në Evropë atë lloj vepre. Guy de Maupassant do t’ia priste: Cila nga këto vepra është roman?

Cilat janë rregullat e tij të famshme? Nga vijnë ato? Kush i ka caktuar? Në emër të cilit parim, cilit autoritet dhe të cilave arsye?

Ndryshe nga Frederik Rreshpja që shkroi një roman plot stil me temën e ndërtimit të hidrocentralit, Marin Barini mund të afronte (Nulla die sine linea. As edhe një ditë pa një vizë) disa përpjekje, fragmente prozash që i xixëllonin si poezi, por që nuk arrinte t’i mbyllte kurrë. Madje, shumë shpejt, u rrënua nga gjoba e madhe për traktin e shtypur kundër qeverisë, në një kohë kur vendi po shkonte drejt luftës civile të vitit 1997.

(Me anë të ligjërimit një poet mund të fitojë, por edhe të groposet, gjithashtu.)

A i pat krijuar format e veta? Nuk e di se cili trishtim e bëri të fliste për një strukturë që nxiste e mbarte një model të veçantë të mendimeve dhe forcave, një fushë energjie, aftësia e leximit të së cilës qe aftësia e leximit të sekretit të gjithësisë; se si artist shikonte se, sa më abstrakte bëhej natyra (që s’ishte tjetër veçse imazhet e fëminisë), aq më e pastër ndihej marrëdhënia; se pas abstragimit të gjatë, i ngjante atij piktorit abstrakt që, pasi ka pikturuar gjithë jetën vetëm kopshtin e tij, është më se i ndërgjegjshëm se lulet e pemët dhe të pikturave të tij abstrakte janë më të vërteta sesa kur i shihte ato me syrin e biologut; se ky krijim qe si ëndrra, veçse operonte në bazë të disa rregullave teknike.

Atëherë e tha atë: Po ta kisha ditur se arti është vetëm art, do të isha marrë me ndonjë gjë tjetër.

Ishim sa gishtat e dorës ne që e mendonim Rara avis.

Zog i rrallë.

Aut caesar, aut nihil.

O Cezar, o asgjë!

Shumë njerëz mendojnë se ndodhet diku pika e harmonisë, ku bashkohen koha dhe vendi i duhur. Dalja nga e përditshmja e ndjell shansin. Mbase nuk duhet të bësh asgjë, por të besosh te vëmendja.

Ndodh që të na pushtojë ndjesia sikur avioni shpejton drejt atij çasti. Ai po na afrohet dhe do të ndodhë.

Aq më pak mund të shpëtojnë prej kësaj shkrimtarët.

*

            Mendjet e mëdha takohen, thoshte Voltaire-i.

            Kjo thënie më shtyu të ndërtoja një tjetër narrativë për lexuesin tim:

I nxitur prej shokëve të vet,një herë, një fëmijë kopjoi, duke vizatuar me dorë të lirë, një dollar amerikan dhe me këtë kartëmonedhë të falsifikuar blenë bukë te furrtari.

Kjo ngjarje e denjë për penën e Giorgio Vasari-t (1511-1574), kritikut dhe biografit të famshëm fiorentin, që fliste për mjeshtrit e mëdhenj të Rilindjes Italiane në një kohë legjendash, ka ndodhur diku nga mesi i shekullit XX në një lokalitet fare të vogël, të banuar prej shqiptarësh, megjithëse jashtë kufijve të sotëm shtetërorë, po atëherë bënte pjesë në “Shqipërinë e madhe” (koha e fashizmit italian), dhe një ministri e quajtur e Tokave të Lirueme merrej me organizimin e administratës së varur nga Tirana. Qeveritari i vendit (ai qe i ati i aktores së ardhshme Tinka Kurti, kurse ky fëmijë qe piktori i ardhshëm Ismail Lulani) tha se falsifikatori duhej dërguar në një shkollë arti.

Kur u bë burrë i pjekur, ish-falsifikatori nuk e pranonte më atë shprehjen latine që thotë semel in anno licet insanire (të paktën një herë në vit lejohet të bësh marrëzira), pra, nuk arrinte t’i kapërdinte disa sjellje të Marinit. Po megjithëse ndryshonin në dukje, në thellësi qenë i njëjti njeri: i mbanin imazhet e fëmijërisë, të cilat, po t’i besojmë Giambattista Vico-s, përcaktojnë krijimin artistik. Harronte çfarë kishte thënë, kur ia lexonte poezitë, që qarkullonin dorë më dorë.

Çfarë mirësie buron prej tyre! – thoshte, duke u përpjekur të gjente një fjalë edhe më të fortë nga ajo që thoshte. – Çfarë… mirësie!

*

            Besoj se bini në një mendje me mua:poet tipik manierist, tha austriaku pranë sediljes sime.

            Alias, “problematik”.

            Letërsia gjermanë – unë jam mësues letërsie – ka studiues seriozë për ta.

Kanë hedhur mjaft dritë mbi idenë e grekëve antikë se njeriu evropian ka dozën e vet të azianizmit, e parë si tepri, e beftë apo mendjemprehtësi.

            E kisha parë që në bisedën e parë se nuk isha njohës i mirë i letërsisë gjermane, prandaj nuk guxova ta shtyja atë bisedë më tej. I bëra ndonjë pyetje rutinë, derisa tha: Njerëzite mi kanë jetuar në një lagje në veri të VjenësNdërsa ju keni jetuar pranë atij liqenit të madh ku fluturuam më parë, apo jo?

Po mundohesha të gjeja se ku e kisha dëgjuar më parë këtë: Njerëzite mi kanë jetuar në një lagje në veri të Vjenës

Ma kujtoi përmendja e liqenit: ishte fjala për një çast të “shkruar me dritë” nga Marubët, dinastia e fotografëve.

Kur makina që fyhreri gjerman, Adolf Hitler, i bëri dhuratë dasme monarkut shqiptar Ahmet Zogu hynte në Shkodër nga Mali i Zi, me anë të liqenit, e transportuar mbi një trap-traget, së bashku me ca udhëtarë të rastit, me të njëjtin trap-traget udhëtonte familja hebreje Shvarc, e cila vinte në Shkodër nga Sarajeva, por kohë më parë pat qenë në Vjenë.

Njërin nga djemtë e asaj familjeje, Robertin, lexuesit e njohin për përkthimet që u ka bërë, sidomos, librave të Eric Maria Remarque, por unë e kujtoj së pari për një përkthim privat: gruaja e një mjeku të famshëm, adhuruese e poezisë së Marin Barinit, e cila bënte muzikë dhe pikturonte në mënyrë autodidakte, i kërkoi t’i përkthente një libër për piktorin Paul Cezanne. Shprehja se, ndryshe nga jeta e Van Gogh-ut dhe e Gauguin-it, për të cilët janë shkruar edhe romane, ajo e Cezanne-it mbetet e panjohur, s’di pse më kujtonte treshen Shvarc, Poradeci dhe Kolevica, megjithëse unë kam njohur nga afër vetëm të tretin, njohësin më të mirë të të dytit, sipas librit “Lasgushi më ka thënë”. Roma locuta est, causa finita est

(Ka folur Roma, pra, ka marrë fund).

Ipse dixit.

(E ka thënë ai: pra Aristoteli.)

E kishte takuar një herë edhe Marin Barinin.

M’u duk tëpkë si Lasgushi, më tha, me theksin prej korçari, te lokali pranë pallatit të tij të “Brryli”, në Tiranë.

Por iu duk se Marin Barini kërkoi të mbante distancë, kur i tha: Unë jam i majtë…

*

            Po i thosha lexuesit tim:

            Nëse do të zhvillojmë idenë e mësuesit austriak, del se në krijimtari Lasgushi është aticist (perëndimor), sepse të gjithë azianizmin e tij e shohim në sjellje. Që të tregohem më i qartë, duhet të sjell në vëmendje se çfarë tregonte Nasho Jorgaqi, te një bar i quajtur “Milenium”, që nuk ekziston më, diku pranë shtëpisë së tij dhe simes, me gjallërinë e njeriut që e ka përjetuar thellë diçka, gati në stilin kutelian (edhe pas më tepër se 50 vjet nga koha kur drejtori shfaqi kritika ndaj përkthimeve të poetit Lasgush në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”):

Vija re që gjatë gjithë kohës rrinte thuajse i përhumbur nën strehën e kapelës, sikur nuk kish të bënte fare me ato që thuheshin. Por nuk ishte ashtu, sepse, sapo mbaroi Dragoja, ai lëvizi vendit dhe për çudinë e të gjithëve kërkoi të fliste. Rast i rrallë që Lasgushi merrte fjalën në një mbledhje zyrtare. Të gjithë kthyen sytë nga ai dhe, me njërën dorë ngritur, duke mbllaçitur buzët, mori të fliste me një zë të zvargur në mënyrën e tij të zakontë: Jemi mbledhur këtu sot, ku shoku Drago është bariu ynë, ai që na drejton. Na drejton të gjithëve, gjithë sa që jemi këtu. Përndryshe do të humbitnim si bagëtia pa zot. Shoku Nasho është direktor i përkthimeve. Ai na cakton normat. Ne na tërheq kërraba nga vetja, po ai zbaton rregullat. Kemi dhe shokun Pjetër, direktorin e financave. Ai ka paratë. Bobooo, ç’bëhet sikur të mos jetë ai! Mbetemi pa rrogë e s’vemi dot në shtëpi, ku na presin fëmijët. Pastajza vjen zoti Rrok, njeriu i patundur i protokolleve. Ai u jep udhë shkresave, përndryshe do të na zinin sytë letrat… Shteti prandaj është shtet, punon me shkresa. Në fund kemi Rukijen: ajo na fshin zyrat, largon pisllëkun. Pa mendoni se ç’do të bëhej po të mos ish Rukija? Si heshti një çast, drejtoi trupin dhe me zë të lartë pyeti: Po Lazgushi ç’është? Lazgushi s’është as drejtor, as direktor redaksie, as direktor finance, as direktor protokolli. S’është as Rukije. Lazgushi është poet dhe poeti nuk jep llogari. Ai qëndron përmbi të gjithë. Është zë që vjen nga lart dhe drejton shpirtrat e njerëzve…

Populli fisnik shqiptar, i mobilizuar i tëri, nën shembullin e vëllait të madh sovjetik, është përfshirë në lëvizjen stakanoviste, Zhandarova-Agafanova, për rendimente të larta në prodhim dhe Lasgushi, anëtar i pandarë i këtij populli, bir besnik i tij, nuk ka sesi të mos ndjekë shembullin e vëllait të madh. Prandaj, kur mora të lartën detyrë për të shqipëruar në vargje izometrike e izoritmike poezinë e të madhit Goethe, s’mund të rrija pa kërkuar ndihmën e vëllait, ku mbështetet populli fisnik shqiptar. Në trapezën e punës hapa Goethe-n, po hapa dhe përkthimin e vëllait të madh sovjetik. Shkonin barabar, si dy qe në një parmendë. Po kishte raste, dhe këto s’qenë të paka, që Lasgushi ngecte dhe atëherë pyeste veten: kush ka të drejtë, Goethe apo vëllai? Domosdo Lasgushi s’është budalla, nuk shkon kundër popullit. Mendja më thoshte: Dëgjo vëllain e madh sovjetik, se ai ka ditur se ç’ka bërë. Vërtet i ka sheshuar disa gjëra, por i ka bërë të qarta për këdo. Të qarta atëherë i bëra dhe unë. Tani më thoni se Lasgushi e ka përkthyer dobët dhe më jepni gjëmën se vepra e shqipëruar me vargje izometrike dhe izoritmike nuk meriton të shkojë në shtyp. Kaq kisha për t’ju thënë, të nderuar kolegë…

Atëherë, Lasgushi fliste, se nuk shkruante. Kur e njoha unë, Marin Barini shkruante, se nuk fliste.

(Si Frederik Rreshpja.)

Tashmë, në vend të shtëpisë tiranase të Lasgushit, ngrihej një pallat, poshtë të cilit shiteshin ëmbëlsira, kurse Petraq Kolevica nuk mund të ishte më ai njeri i letrave që do të donte të ishte: një sëmundje i kishte lënë vetëm një përqindje të vogël të shikimit.

Buzëqeshte, kur fliste për të: kjo ka qenë sëmundja e poetit Heine.

Kur kaloja në largësinë e shkurtër midis shtëpive të Lasgushit dhe Petraqit – bashkë me atë të Shvarcit bëjnë një Bermude – shpeshherë nxirrte kokën Marin Barini e sikur më thoshte ca gjëra që ende nuk arrija t’i artikuloja. Përvoja na tregon se aty ku ka shenja, një ditë do të ketë artikulim.

Omnia tempus habent.

Gjithçka ka kohën e vet.

Nihil sub sole novum.

Asgjë nuk është e re nën diell.

Non nova, sed novo.

Asgjë e re, por në mënyrë të re.


RELATED POST

Your email address will not be published.