READING

Tomas TRANSTROMER – Intervistë

Tomas TRANSTROMER – Intervistë

 

Kjo intervistë u realizua më 7 prill 1989, në apartamentin e Linda Horvath-it, në një ndërtesë shumëkatëshe me pamje nga Indianapolis-i. (Transtomer-i pati lexuar një natë më parë pjesë nga krijimtaria e tij në Universitetin Butler.) Me përjashtim të rasteve kur kuptimi nuk dilte i qartë, nuk kam ndërhyrë në tekst, ndërsa gjuha është riprodhuar me përpikmëri, në mënyrë që të jepet ndjenja e magjisë dhe stilit të ngadaltë që të zhyt në mendime. Ai të ngjallte ndjesinë e një vetmitari, porse të rrallë në llojin e vet, pasi ishte në të njëjtën kohë kaq i natyrshëm, i hapur dhe i kënaqur prej pranisë së njerëzve. Marrëdhënia që krijonte me njerëzit ishte njëlloj si me ekuilibrin mes lojcakërisë dhe ambicies që ai përmend, spontane (me shumë të qeshura), ndërkohë që ishte njëherësh edhe serioze. Ndërsa flisnim, ndjeva biseda më shpinte në të tjera hapësira, atje ku mund të merrje frymë thellë. Ishte njëlloj si në atmosferën që krijohet në poezitë e tij. Kur e takova Tranströmer-in, sapo kisha mbaruar një program të shkrimit krijues i cili pat qenë për mua përvojë mahnitëse po aq sa zhgënjyese. Biseda me Tranströmer-in më rilidhi me rrënjët fluide, të papërkufizueshme të poezisë. Rishikimi fjalë pas fjale i kësaj interviste ishte më shumë një luks se sa detyrë.   

Tan Lin Neville

 

LINDA HORVATH: Do të doja t’u pyesja nëse ndiheni pjesë e një tradite letrare që është e përkufizueshme, e cila është e njëjtë me atë të përkthyesve? Them se mund të vërehet një lloj ngjashmërie me Bly-n, Swenson-in, Fulton-in dhe përkthyesit tuaj të tjerë.

TRANSTRÖMER: Epo, sigurisht. Kemi një traditë të jashtëzakonshme të cilën mund ta quani Modernizëm në poezi. Por mund të jetë diçka edhe më specifike. Poeti i parë që shfaqi një interes të njëmendtë për mua ishte Robert Bly. Mendoj që kjo ndodhi ngase ai po punonte në të njëjtin kah me mua. Ai kishte qenë në Norvegji, kishte lexuar shkrimtarët skandinav donte të paraqiste para amerikanëve një qëndrim ndaj natyrës i cili përbën një tipar shumë të theksuar të poezisë skandinanave. Të shkruarit e Heshtje në fushat e borëruara (një libër i Bly) për shembull është diçka me të cilën ndihem i afërt. Poezitë e tij janë plotësisht amerikane por kanë diçka me të cilën mund të identifikohesha shumë kur e takova për herë të parë. Kësisoj, përvoja e të qenit i përkthyer prej dikujt që po punon në të njëjtin kah në të cilin po punon ti është shumë inkurajuese, një përvojë të cilën nuk e ka kushdo me përkthyesit. Jam me fat sepse jam përkthyer prej poetëve të cilët rastisën të dinin suedisht, dhe kjo nuk është shumë e zakonshme me një gjuhë të vogël si suedishtja, në të tilla raste zakonisht je në duart e një specialisti të gjuhës i cili mund të ketë shumë pak interes ose ndjesi për poezinë.

 

TAN LIN NEVILLE: Mbrëmë keni përmendur që jeni përkthyer kaq shumë sa ka ndryshuar natyra e suedishtes tuaj e cila nuk është më aq suedishte sa ishte kur filluan të të përkthenin?  A është kështu?

Epo, gruaja që bëri prezantimin ju referua si e thënië prej meje.

 

A do të ishit i të njëjtit mendim?

E kam të vështirë për ta ditur sepse ndodh në një nivel jo shumë të ndërgjegjshëm. Mendoj se edhe shkrimtari më vetmitar ka në mendje një lloj audience për të cilën mund të mos jetë i vetëdijshëm por që është diku në mendjen e tij dhe shpesh mendoj që ajo përbëhet prej miqve të ngushtë, njerëz që të kuptojnë shumë mirë. Por unë mendoj që pas njëfarë kohe nëse ke patur përvojën e mrekullueshme të takimit me kulturat e tjera dhe je lexuar jashtë vendit, këta njerëz bëhen pjesë e audiencës tënde në një mënyrë që ndikon tek ju. Është fakt i trishtë që shumë prej poetëve tanë më të mirë suedezë janë të papërkthyeshëm sepse struktura e të shkruarit të tyre është shumë e ngushtë me strukturën e gjuhës suedeze dhe kjo i bën pothuajse të pamundur për t’u përkthyer. Ndërsa poetët e tjerë mund të përkthehen shumë lehtë. Është i njëjta fenomen në të gjitha gjuhët.

 

Doja të merresha sërish pak me audiencën. Çfarë mendoni për audiencën e poezisë që kemi në këtë vend? Sipas meje është shumë e vetë-mbyllur, pa ajër dhe e vetëdijshme. Poeti shkruan gjithmonë për poetë të tjerë dhe studentët e poezisë. Nuk e di nëse kjo ndodh edhe në Suedi?

Epo, i vetmi ndryshim është që këtu leximet e poezisë dhe çka lidhet me të më së shumti është punë e universiteteve dhe në Suedi kjo bëhet në biblioteka. Ato organizojnë lexime dhe nëse shkoni në një vend të tillë si Indianapolis-i, ka gjasa të shkoni për të lexuar në një bibliotekë ku do të mund të takonit njerëz të të gjitha moshave dhe profesioneve.

 

Pra audienca është më e përzier dhe më e gjerë?

Po. Këtu keni një kategori të rinjsh të cilët mbështesin njëri-tjetrin. Ata të gjithë shkruajnë vetë dhe ndoshta shkojnë bashkë kur organizohen lexime dhe kështu me radhë. Por në audiencën e një vendi si Uppsala do të gjendeshit para njerëzish të cilët janë prej origjinash të ndryshme, ndoshta njerëz vetmitarë të cilët rastisin të lexojnë poezi, gjë që sigurisht nuk e bën gjithkush.

 

Por ata nuk janë aspak të gjithë mësues dhe studentë?

Disa prej tyre janë. Sigurisht ne organizojmë gjithashtu lexime në universitete por ato nuk janë të organizuara si pjesë e procesit arsimor por ngaqë studentët kanë klubet e tyre letrare. Çfatë gjëje tjetër ndryshon? Mund të them që audienca suedeze nuk para i shfaq emocionet e saj. Ata zakonisht rrinë ulur në heshtje dhe fytyra e tyre nuk shpreh kurrgjë, nuk psherëtijnë qeshin apo bërtasin. Ata mendojnë që mosshfaqja e emocionit përbën një sjellje të pëlqyeshme. Kjo nganjëherë mund të jetë edhe mllefosëse. Sepse e ke të vështirë ta kuptosh nëse njerëzit janë mërzitur apo entuziast. Reagimet në Amerikë shfaqen shumë më hapur. Por në SHBA kjo gjithashtu ndryshon nga shteti në shtet. Në zonën e Midwest-it njerëzit shprehin atë që ndjejnë më pak se kudo.

 

Linda Horvath: Libri juaj i parë u botua kur ishit njëzetë e dy vjeç. Po mendoja nëse keni ndjesinë e kalimit në faza të ndryshme zhvillimi qysh prej atëherë?

Shpresoj që po…(qesh) por është e vështirë ta gjykosh. Shpesh kritikët thonë pas botimit të një libri të ri që ai ka të njëjtën lëndë me librat e mëparshëm ose që të shkruarit tek unë zhvillohet ngadalë. Gjejnë vazhdimësi tek librat e mi. Ata i rikthehen librit tim të parë dhe shohin gjëra të ngjashme të shkruara më parë të cilat rishfaqen sërish. Por për mua ka një ndryshim të jashtëzakonshëm mes tyre.

 

Ajo që më nxiti t’ju bëj këtë pyetje është leximi i Poezi të zgjedhura. Ato më krijuan përshtypjen që poezitë tuaja me kalimin e kohës janë bërë më të ndërlikuara.

Kjo mund të jetë e vërtetë por në nivelin e gjuhës më i ndërlikuar isha në fillimet e mia. Kjo nuk dallohet shumë në poezite e përkthyera, por poezitë e mëhershme ishin më të përmbledhura dhe përdorja metrikë më tradicionale më shumë se tani. Mendoj që këto poezi të hershme janë të vështira për t’u përkthyer. Ajo që merrni nga përkthimi në gjuhën angleze është version i thjeshtëzuar. Poezitë e mëvonshme janë më të lehta për t’u përkthyer, të paktën në nivelin gjuhësor. Edhe diçka…e urrej të flas për formën dhe përmbajtjen, por le ta bëjmë (qesh). Për mua përmbajtja në poezitë e mëvonshme është më e ndërlikuar sepse ato kanë më shumë përvojë brenda tyre. Ka një ndryshim të madh mes një burri që është njëzet e dy vjeç dhe një të moshuari. Në poezitë e mëvonshme është e tërë jeta, shoqëria, gjithçka, në një mënyrë apo në një tjetër. Në librin e parë isha shumë i ri dhe kisha një marrëdhënie të fortë me natyrën dhe fëmijërinë. Ishte një botë e jashtme e kufizuar. Por tani janë gjithë këto gjëra që i kam përjetuar.

 

Një nga gjërat që më tërheq kaq shumë tek vepra juaj është vetëdija juaj globale. Por kam ndjesinë se përcillni tek lexuesi një lloj agonie të botës. Tek “Skicë në nëntor” isha shumë i magjepsur prej imazhit të kërpudhave si tek vargjet “gishtat, tek zgjatohen në thirrjen për ndihmë, janë të dikujt që ka dënesur tash sa kohë me vete si kërpudhat në terrin atje poshtë” Kisha ndjesinë e nevojës së ngulmët për paqe. E megjithatë poezitë nuk janë politike, ato janë njerëzore. Keni ndonjë koment për këtë?

Thatë disa gjëra të këndshme, nuk dua t’ju ndërpres…(qesh). Po, unë jam rritur gjatë Luftës së Dytë Botërore, gjë që ishte një përvojë e jashtëzakonshme për mua. Megjithëse Suedia ishte shpallur neutrale, ajo qe e rrethuar prej pushtimit gjerman. Norvergjia dhe Danimarka ishin të pushtuara. Suedia ishte e pavarur por në të njëjtën kohë e izoluar. Njerëzit në Suedi qenë të ndarë, disa mbështesnin aleatët, të tjerë gjermanët. Këto ishin tensione të forta që i ndjeva shumë kur isha fëmijë. Prindërit e mi u divorcuan ndërsa ime më dhe unë jetonim bashkë. Të afërmit e mi më ndenjën shumë afër. Ata ishin të gjithë shumë anti-hitlerian dhe unë isha militant i shquar në mbështeteje të aleatëve. Qeshë një fëmijë i cili sillej si profesor i vogël, jo siç duhej të ishte një fëmijë. Udhëzoja njerëzit gjatë gjithë kohës. Por lexoja gazetat dhe ndiqja vazhdimisht zhvillimet e luftës.

Ëndërroja të bëhesha eksplorator. Heronjtë tanë ishin Livingston-i dhe Stanley, të tillë njerëz. Në ëndërrimet e mia, gjithmonë shkoja në Afrikë dhe pjesë të tjera të botës. Por në realitet po jetoja në Stokholm dhe gjatë verës shkonim në Archipelago, ishuj të cilët ishin parajsa ime. Pas luftës, sigurisht doja të shkoja jashtë vendit dhe të shihja botën. Nëna ime nuk pati dalë jashtë vendit asnjëherë gjatë jetës së saj por unë doja të shkoja. Në vitin 1951, vizitova Islandën, së bashku me një mik nga shkolla. Qe një përvojë e fuqishme. Kur u kthyem, nuk është se mund të konsiderohesha i varfër, por nuk kisha shumë para. Në vitin 1954, u botua libri im i parë dhe unë fitova një çmim. Paratë e fituara i përdora për të shkuar në Orient-Turqi, në Lindjen e Afërt, vende të cilat në atë kohë nuk ishin aspak vende turistike, sidomos Turqia. Qe një aventurë e vërtetë për mua. Në ditët e sotme njerëzit ndërmarrin udhëtime të tilla vetëm me një çantë në shpinë sikurse unë atëherë, por tani kjo është kaq e zakonshme.

Takimi me këtë botë ishte përvojë e jashtëzakonshme për mua dhe disa poezi që e kanë zanafillën e tyre në atë kohë janë përfshirë në librin tim të dytë. Një poezi e atij libri titullohet “Siesta” ndërsa një tjetër “Izmiri në orën tre”. Në vitin 1954 vajta në Turqi dhe Greqi. Në vitin 1955 vizitova Italinë dhe Jugosllavinë. Ndërsa në vitin 1956 Marokun, Spanjën dhe Portugalinë. Qysh prej atëherë kam udhëtuar vazhdimisht. Në ditët e sotme shkoj kudo që më ftojnë, kur kam diçka për të bërë. Jam shumë i interesuar për politikën por më shumë në aspektin njerëzor se sa në atë ideologjik.

 

TAN LIN NEVILLE:  Poezitë e tua nuk më japin ndjesinë që ju e shihni veten si endacak. Rrënjët e tua janë thellë në Suedi, klima e saj, etj. Jeni dakord?

Mendoj se jam i rrënjosur tek peziazhi, pamjet, përvojat… Ju përmendët klimën. Klima është shumë e rëndësishme për ne që shkruajmë poezi dhe për të gjithë në Suedi. Dritat janë kaq të çuditshme. Ne jemi kaq larg në veri por për shkak të rrymës së golfstrimit, klimës pak a shumë të butë…dritat janë arktike, dhe ky i vetmi vend në botë ku kjo ndodh. Ne kemi verat që kanë ditë të plota dhe dimrat që janë me ditë tepër të errëta.

 

Po, ditë të gjata dhe të errëta. Ju keni shkruar disa poezi të mrekullueshme për verën. Ndjesia e lehtësimit në verë është shumë e fortë. Përmendët më parë se kur ishit më i ri gjëja më e rëndësishme për ju ishte një marrëdhënie e fortë me botën e jashtme dhe natyrën e Suedisë. Jam befasuar që në poezitë tuaja, megjithëse ato janë shumë të strukturuara në jetën e tyre të brendshme, ka tek to megjithatë një cilësi shumë të jashtme, dhe realisht ka shumë pak gjallim në botën e mbyllur në poezitë e tua. Poezia “Vermeer” është njëra nga pak prej të cilave më vijnë ndërmend ku ju gjallonit në brendësi të saj, në një studio ose tavernë. Por mendoj që në poezinë “Elegji,” edhe kur ecni në një dhomë, vëmendja juaj zhvendoset menjëherë jashtë dhomës, kah dritarja, ose në luginë dhe trafikun e saj. A mund të na flisni për këtë? Më bëri përshtypje si diçka e pazakontë që interesi juaj përqendrohet tek bota e mbyllur e brendshme por perceptimi që keni është gjithmonë i jashtëm.

Ndoshta kësisoj formësohet frymëzimi im, ndiesia e të qenit në dy vende në të njëjtën kohë… Ose të qenit i vetëdijshëm që jeni në një vend që duket shumë i mbyllur por kur në të vërtetë çdo gjë ndodhet në jashtësi. Epo, ky është i vagullt si fenomen por ka të bëjë me frymëzimin në tërësinë e vet i cili e formëson poezin për mua.

 

Epo, isha kureshtar t’ju pyesja se çka është ajo që keni si pjesë të profesionit tuaj e cila ju mundësoi të shmangnit mangësitë që sjellin zakone të tilla si tërheqja nga bota, solipsizmi dhe tjetërsimi?

(Pauzë e gjatë) Kisha një nënë shumë të mirë (qesh).

 

Prisja ta thonit këtë.

Po, ne ishim shumë të afërt me njëri-tjetrin. Ajo ishte mësuese në një shkollë fillore. Kisha një gjysh dhe gjyshe të mrekullueshme. Gjyshi ishte kapiten anije. Ishin shumë të moshuar dhe shumë të afërt me mua. Pata mbështetje thelbësore prej të afërmëve të mi të të ngushtë. Në të njëjtën kohë ndjehesha shumë i vetmuar. Isha thjesht fëmijë dhe ata më inkurajuan gjatë gjithë kohës që të zhvilloja interesat e mia. Shpesh fëmijët e vegjël me interesa specifike shkurajohen sepse prindërit duan që ata të jenë normal dhe të jenë si fëmijët e tjerë, të luajnë e kështu me radhë. Isha një fëmijë që lëndohej shpesh prej të rriturve të patakt të cilët nuk e kuptonin që tashmë ndihesha si i rritur. Më trajtonin si fëmijë dhe kjo ishte fyese për mua. Por njerëzit e mi të afërt, njerëzit më të rëndësishëm, e toleronin gjithmonë personalitetin tim. Shkolla ishte e vështirë, sigurisht. Disa mësues i doja dhe disa prej tyre nuk më pëlqenin aspak. Në përgjithësi mendoj që fëmijëria ime nuk qe e lehtë por as shumë e keqe. Në moshën njëmbëdhjetë-dymbëshjetë vjeç, mu shtua tej mase interesi për koleksionimin e insekteve. Biologjia ka qenë gjithmonë e rëndësishme për mua. Koleksionoja sidomos brumbuj. Bëra një koleksion të madh. Rrija gjatë gjithë kohës jashtë duke u vërdallisur me një rrjetë që kap flutura.

 

Tan Lin Neville:  Fluturat i përmendni shumë në poezitë tuaja por nuk mendoj se kjo ndodh edhe aq me brumbujt dhe insektet e tjera.

Linda Horvath:  “Grenza e artë”?

Mendoj se duhet ta kem përmendur brumbullin diku-duhet ta kem bërë. “Nw shtyllwn zikatwse elektrike njw brumbull rri ulur nw diell. Poshtw, krahwt e pwrdiellur, janw mbledhur si parashutw e paketuara prej njw eksperti.” (“Lirishta”). Ka një brumbull aty! Epo, e dini, nëse sillesh vërdallë duke koleksionuar insekte dhe duke parë gjithçka që ka natyra, ke një ekzistencë pak a shumë të lumtur. Kjo është gjithashtu deri diku pjesë e traditës suedeze qysh pre Linnaeus-it. Natyra nuk është vetëm vend për të pasur një gjendje të mirë shpirtërore, por një vend ku bëhen kërkime. Bukuria e natyrës, guaskat, insektet, zogjtë, vinin të gjithë tek unë kur isha fëmijë. Këtë nuk e identifikoja me të bukurën sepse mendoja se isha shkencëtar (qesh). Por sidoqoftë kjo  u bë pjesë e imja.

 

Linda Horvath: A kishit interesa të tjera të veçanta?

Isha shumë i interesuar për historinë. Lexova shumë libra historik, gjë që vazhdoj ta bëj edhe tani. Dhe kur isha trembëdhjetë-katërmbëdhjetë vjeç, muzika u bë shumë e rëndësishme për mua. M’u ngjall një interes fanatik për muzikën të cilin vazhdoj ta kem edhe sot.

 

Tan Lin Neville: Dhe ju vetë luani muzikë?

Po, po shihja se mos kishit me vete një piano….

 

Linda Horvath: Vras mendjen se si arrini të keni në poezitë e tua imazhe të tilla që pasi i lexon të nguliten në mendje?

Imazhet në vetvete shpesh vijnë në mënyrë spontane. Por kur krijoj një imazh, përpiqem ta bëj sa më të qartë të jetë e mundur për lexuesin. Është sikur ëndërron, gjërat vijnë tek ti gjatë gjithë kohës.

 

A përpiqeni të mos shkëputeni nga ëndrrat e tua?

Po, nganjëherë. Ëndërroj shumë por fatkeqësisht, harroj shumë shpejt çdo gjë.

 

Pra ju nuk zgjoheni natën për t’i hedhur këto imazhe në letër?

Jo, nuk kam këtë karakter, unë dua të fle (qesh). Por ka ndodhur që ëndrrat kanë qenë kaq të forta sa mund t’i vazhdoja ato. Ato janë kthyer në poezi.

 

Kur imazhet vijnë tek ju në formën e një grupi ndjesish, atëherë ju duhet t’i përpunoni  ato për t’i bërë të qarta për të tjerët…?

Nganjëherë. Nganjëherë një imazh vjen si fragment që i bashkangjitet një imazhi qendror më të përcaktuar me fjalë të cilit ai i përket. Por nganjëherë vjen si një imazh i pa formësuar me fjalë dhe atëherë unë duhet të punojë me fjalët.

 

Pra pjesa më e madhe e procesit të krijimit tek ju ndodh me të pavetëdijshmen që shpërthen jashtë jush dhe nuk është se ju thoni “do të ulem të shkruaj një poemë për këtë gjë.”

Po, çdo gjë vjen së brendshmi, që prej të pavetëdijshmes. Ajo është burimi i gjithçkaje. Unë kam shumë instrumenta me të cilat kujdesem për atë që më është dhënë prej së brendshmi por asnjëherë nuk nuk e urdhëroj veten të shkruaj për diçka. Jam përpjekur ta bëj këtë. Kur punoja në një burg për të rinj, si psikolog, doja të shkruaja për këtë përvojë. Shkruajta një poezi shumë ambicioze por nuk isha i kënaqur me të, me poezinë e cila lindi prej kësaj ambicje. Më së fundi, të vetmet gjëra që mund të pranoja ishin pak prej disa vargjeve të caktuara që u formësuan gjatë krijimit të poezisë jo reale dhe ambicioze për një djalosh në burg. Kjo poezi titullohej “Në rrethinat e punës”. “Në mes të punës/malli na merr sa s’ka më për gjelbërimin/ për natyrën egërshane/të tejpërshkruar prej qytetërimit të telave të hollë të telefonit.” Ishin vetëm vargje si këto që mbetën prej një poezie të gjatë, serioze dhe shumë ambicoze për burgun. Pra, unë nuk mund të vendos në të vërtetë çfarë të shkruaj, duhet që ajo të vij vetë.

 

Linda Horvath: A duhet që të jeni në një lloj mjedisi të caktuar, një gjendje të caktuar mendore, në mënyrë që poezitë të formësohen?

Nuk është kurrë e lehtë për mua por kur koh, jam në një lloj gjendje lojcake e cila në të njëjtën kohë është serioze. Duhet që të jesh në një lloj ekuilibri mes lojës dhe ambicies, megjithëse është shumë e vështirë ta kesh këtë ekuilibër. Dhe gjithashtu nevojitet të kesh shumë kohë, gjë të cilën nuk e kam. Me shumë kohë, nënkuptoj një udhëtim si ky… Sigurisht, nukm një tip i tillë që ulet  në një dhomë hoteli dhe nuk bën  asgjë gjatë gjithë ditës, por thjesht rri ulur. Nuk mund ta bëj këtë. Njerëzit kërkojnë të më takojnë, më ftojnë në aktivitete të ndryshme dhe kështu me radhë. Po të jem në një areoplan, mërzitem ose frikësohem dhe nuk ndjehem në gjendjen e duhur shpirtërore për të shkruar. Trenat janë shumë më të mirë, trenat e gjatë….

 

Tan Lin Neville: Dhe rrugëtimet me makina. Ju keni poezi të ndryshme që bëjnë fjalë për makinat, “Rrebesh në brendësi,” dhe “Shinat,” mes të tjerash.

Po, por unë kam një ndjenjë shumë të përkundërt për makinat. Jam kundër makinave sepse ato shkatërrojnë shumë gjëra por në të njëjtën kohë duhet të them që është e mrekullueshme të kesh një makinë, me të cilën shëtit në natyrë.

 

Doja të ju pyesja për poemat në prozë. Besoj tek to dhe i shkruani ato vetë por shumë njerëz mendojnë se ato kanë brenda tyre plot ligështim dhe nuk duan të mërziten kur t’ui lexojnë. Do të doja të dëgjoja komentet tuaja. Çfarë ju japin ato, gjë të cilën nuk e merrni nga të shkruarit e poezive?

Epo, kemi një traditë të vjetër të shkrimit të poemave në prozë në Evropë, sidomos në Francë. Kur fillova t’i shkruaj në fund të viteve 1940-të, një prej librave më të rëndësishëm ishte një antologji e quajtur “Nëntëmbëdhjetë Poetë Francezë”. Ky libër kishte shumë poema në prozë të Rene Char-it, Eliade-s, Reverdy-t, autorëvë të tillë, dhe kësisoj për mua qe shumë e natyrshme shkrimi i tyre, nuk ishte asgjë e re. Në shkollë, kisha një mik të mirë dhe jashtëzakonisht të talentuar. Ai botoi librin e tij kur ishte tridhjetë vjeç. Qe një libër me poema në prozë, të ngjashme më ato të Max Jacob-it, një lloj proze poetike surrealiste. Kështu, për mua ka qenë gjithmonë diçka e afërt, qysh prej fillimit. Por poema ime në prozë u botua pak a shumë vonë. Ime më kishte dvekur dhe unë shkruajtja se si shkoja në partamentin e saj dhe qëndroja përballë një rafti librash. (“Rafti i librave).

 

Cili është ndryshimi në aspektin e mënyrës së shprehjes mes poezisë dhe prozës?

Unë shpesh e dalloj qysh në fillesë nëse ajo që do të shkruaj do të jetë prozë ose poezi. Në librin tim Poezi të përzgjedhura kam poema në prozë. Njëra prej tyre titullohet “Bilbili në Badelunda.” Tjetra titullohet “Madrigal.” Të dyja janë shumë të shkrurtra por poemat në prozë të japin një lloj rrjedhshmërie. Kjo është një tjetër paralele që kam me Bly-n. Ai botoi librin e tij me poema në prozë afërsisht në të njëjtën kohë që unë kisha nisur t’i shkruaja ato. Të dy kishim interes për Francis Ponge-n. Poemat e tij në prozë karakterizohen prej një lloj këqyrje të fortë, shumë të afërt të gjërave ose natyrës. Ato janë shumë frymëzuese, megjithëse nuk është se duhet shkruar në të njëjtën mënyrë që shkruan Ponge. Ti dhe unë ndoshta kemi të njëjtën përvojë leximi të tij, ka tek ai një lloj lirie për t’u marrë me detajet, për t’u shkëputur nga tema kryesore.

 

Linda Horvath: Pra ju nuk i ripunoni poemat në prozë?

Nganjëherë po. Është një poemë në prozëtë cilën mendoj se e kam ripunuar për vite me radhë. Por ajo është prozë, titullohet “Poshtë pikës së ngrirjes”.  (Lexon):

“Jemi në një mbrëmje që nuk na do. Së fundi, mbrëmja

e lë maskën të bie për ta shfaqur veten të zbuluar: një stacion

ku shinat e trenit qiten në shmang për të hapur rrugë

për makinat e mallrave. Në mjegullirë gjigandët e ftohtë rrinë

në shina. Shkarravina shkumësi në dyer makinash.

Askush nuk e thotë zëlartë por ka shumë dhunë

të ndrydhur kudo…

Dhe kështu me radhë. Ky është pos të tjerash, një lloj përshkrimi pesimist i Suedisë,.

 

Tan Lin Neville: A është poema e cila përfundon me fëmijët e kruspullosur që presin ardhjen e autobusit të shkollës? Kjo poemë më pëlqen shumë.

Kjo ishte poema që poeti Bei Dao (poet kinez) pëlqente më shumë.

 

Po, Kina është shumë e ngjashme me peizashin që përshkruan kjo poemë, shumë uniforme, minimaliste dhe utilitare. Poema “Çohemi në këmbë: është njëra nga të parapëlqyerat e mia, një poemë në prozë shumë më e lumtur dhe me dritë. Është nga më të hershmet që kam lexuar dhe shumë dokumentare sepse kur fëmijët tanë ishin të vegjël, ata rrethoheshin prej  pulave në verë. Nganjëherë mendoj që duhet t’u kthehem këtyre përvojave. A ndodhte kjo gjithashtu në vatrën tuaj familjare në Baltik?

Po, dhe aty mbanim një kapele e cila përdorej në fillim të shekullit, dhe kjo është gjithashtu e vërtetë. (Lexon poezinë) “U ndal, me pulën shtrënguar në duart e mia. Çudi, nuk ndjeja se kishte jetë tek ajo:e ngurtë, e thatë, një kapele e bardhë me pupla që ishte rrudhur prej të vërtetave të vitit 1912.” Pra ishte një kapele të vërtetë të cilën e kishim në shtëpi. (qesh)

 

A kanë fëmijët tuaj të njëjtën ndjenjë për “shtëpinë e lumtur” sikur ju? Apo ndjenja e tyre është e ndryshme, pasi i përkasin një brezi tjetër

Kanë gjithnjë e më shumë të njëjtën ndjenjë. Ndërsa rriten, e vlerësojnë më shumë. Dhe janë shumë të dhënë pas ishujve. Prandaj ndjehem shumë i sigurtë që nuk do ta shesin.

 

Lindja Horvath: Diçka për të cilën nuk biseduam është ndikimi i fesë në poezitë tuaja. Ndjeva një impuls shpirtëror tek to, por një ndjesi e cila nuk kishte të bënte me ndonjë teologji. Po mendoja nëse kishit pasur ndonjë përvojë arsimore specifike fetare gjatë fëmijësisë tuja?

Po, edhe kjo ka të bëj me time më. Ajo ishte një grua shumë…Nëse mund të themi grua “besimtare”, kjo do të krijojë ide të gabuara, për një person të ashpër si qëmoti. Nuk ishte e tillë, por ajo kishte një marrëdhënie shumë fëminore dhe të mirë me Zotin, e cila ishte absolute. Ajo ishte besimtare në një kuptim shumë pozitiv. Si fëmijë sigurisht që isha dyshues. Besoja në shkencat natyrore, në mënyrën që besohej në shekullin e 19-të, ku çdo gjë është mekanike. Dhe unë nuk isha bërë zyrtarisht pjesëtar i kishës deri në moshën pesëmbëdhjetë vjeç. Pothuajse kushdo i brezit tim tashmë ishte pranaur, por unë refuzoja ta bëja. Nuk besoja se duhej bëhesha  dhe ime më e pranoi këtë mëdyshje. Por pas disa vitesh u angazhova shumë me fenë. Së pari, kur erdhi koha për t’u bërë pjesëtar i saj, isha një jo-besimtar. Disa vite më vonë isha kthyer në besimtar.

Por kjo është diçka e cila zhvillohet gjatë jetës. Unë pak kam të bëj me kishën. i dua ndërtesat, ndjesinë që të japin. Shpesh hyj tek to. Por le të themi që nuk jam anëtar i ndonjë kishe në apsektin sociologjik. Nëse do të bëhesha pjesë e ndonjë grupi fetar, grupi për të cilin kam ndjenja më të forta janë Kuejkërët.[1] Por në Suedi ai është një grup shumë përzgjedhës, duhet të jesh thuajse shenjt që të mund të bëhesh pjesë e tij. Po përpiqem të gjej përgjigjen e mbrame për këtë. Dua të them që para se të vdes duhen gjetur disa zgjidhje të caktuara.

 

Neville: “Grerëza e Artë” është një shqioptim kaq i fortë kundër fesë së institucionalizuar. Çfarë bëni atëherë? A lexoni shumë në vetmi? Biblën?

Aktualisht, jam pjesë e një grupi njerëzish që po bëjnë përkthime të reja të Biblës. Puna ime është të punoj me tingujt… Por nëse feja nuk do të ishte kaq e rëndësishme për mua, nuk do të isha kaq i dëshpëruar për njerëzit fondamentalist. Sepse e ndiej që ata përbëjnë një shmangie mbrapshtane të gjërave që dua. Kam parë një film në TV për Tempullin e Njerëzve, me Jim Jones-in. Për këtë po mendoja kur shkruajta, “E hyjnueshmja largohet prej njeriut dhe përndrit një flakë/porse më pas shuhet./Pse?” (“Grerëza e Artë”, Vol. 16) Sepse ai grup filloi shumë mirë, mendoj, ishte një grup pozitiv fetar në San Francisco. Ppastaj pas një farë kohe, u zhvillua në një lloj organizate terrori ku të gjithë i binden udhëheqësit dhe gjëra të tilla. Kam dëgjuar për predikuesin Robert Gojëtari ai ishte aktiv kur vizitova Amerikën në vitin 1986. Disa prej këtyre predikuesve kanë nisur të shfaqen edhe në Suedi.

 

Linda Horvath: Ka diçka frikësuese në lidhje me ta, ndikimi që kanë tek njerëzit.

Dhe të gjitha paratë që përfshihen në këtë proces.

 

A e ka zëvendësuar ndopak psikologjia fenë tek ju?

Jo, nuk mendoj kështu. Epo, është një çështje shumë e ndërlikuar. Psikologjia është nganjëherë e afërt me fenë por varet nga psikologu, mënyra si ai i sheh gjërat. Psikologët e shekullit të 20-të janë janë dyshimtar për fenë dhe përpiqen ta shpjegojnë atë. Por disa prej tyre nuk janë. Mendoj që një mënyrë Jungiane e vështrimit të psikologjisë është shumë më e hapur ndaj fesë.

 

A jeni  pjesë e kësaj shkolle?

Jo, nuk jam pjesë e ndonjë shkolle. Unë jam shumë eklektik, i cili bën shumë gjëra në të njëjtën kohë. Por ndikime ka edhe tek unë, nuk diskutohet. Idetë Jungian-e ndihet të jenë tek unë.

 

Isha kureshtar për vendin që zë egoja në poezitë e tua. Dua të them që m’u desh të lexoja shumë para se të hasja një “unë”.

Epo, kjo është e vërtetë për librin tim të parë. Në pjesën e parë, kisha me të vërtetë frikë të përdorja “unë”.  Por “uni” del pak më shumë në librin e dytë. Ai shfaqet më dendur dhe përbën një nga dallimet mes poezive të mëhershme dhe të vonave të cilat janë plot me “unë”. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht që poezitë e mëhershme kanë më pak ego, thjesht unë kisha drojë për të folur për veten. Shpesh përdorja “ai” në “periudhën time të mesme” (qesh). “Ndërsa ai po vinte teposhtë udhës pas takimit, ajri ishte tejngopur me borë.” (“C Major”) “Ai” isha unë sigurisht. Por tani nuk mëdyshem të them “unë.” Por kjo ishte një ambicje e imja, që poeti nuk duhet të jetë tepër i dukshëm. Por tani mendoj që është më e ndershme të përdorësh “unë”. Në fund të fundit poeti shkruan mbështetur në përvojën e tij dhe shkruan për ta treguar këtë.

 

Fran Quinn[2]: Ka edh një tjetër gjë që do të doja ta përmendja me këtë rast. Mbrëmë folët për grupin tuaj të shkrimit krijues në Uppsala, fakti që ju e krijuat dhe tani keni disa pikëpyetje nëse ai ishte drejtimi i duhur për t’u ndjekur?

Kam një ndjenjë të përkundërt edhe për mësimdhënien e shkrimit krijues. Nuk mendoj se është e mundur të kesh një mësues që të mëson si të shkruash poezi. Tek kjo ide ka diçka të çuditshme. Por ajo çfarë një mësues mund të bëj është krijimi i një mjedisi ku studentët mund të kenë një marrëdhënie si miq dhe në të njëjtën kohë si kritik të mprehtë të asaj që shkruhet, marrëdhënie e cila është nxitëse për zhvillimin e shkrimit. Kështu ishte në fillimet e mia si poet. Kisha miq të cilët e ndihmonin shumë njëri-tjetrin dhe unë mendoj se kjo ndodhte ngaqë është e nevojshme që krijuesi të ketë një një audiencë e cila mund të lexoj shkrimet e tij në një mënyrë miqësore ashtu sikurse një audience që luan rolin e lexuesit në mënyrë që këtë të mos e bëjnë vetëm miqtë.

Kur fillon të shkruash je kaq i përhumbur prej frymëzimit, sa ka gjasa të mos e kuptosh, se si lexuesi nuk mund të ketë të njëtin qëndrim me ty. Pra të ndihmon shumë takimi me vetë lexuesit pasi ata të japin reagimet e tyre. Të shkruarit ka të bëjë me daljen e veprës jashtë teje. Por një problem tjetër gjithashtu është që çdo gjë e cila bëhet pjesë e një teksti duhet jetë e kuptueshme për një lexues i cili i qaset atij me një qëndrim krejtësisht të ndryshëm, me sy të ftohtë dhe pa asnjë lloj frymëzimi. Kjo është pak shokuese në fillim për një poet të ri sepse ti e merr të mirëqenë që edhe të tjerët janë po aq të frymëzuar sa edhe ti. Kështu, me përvoja të tilla, mund të mësohet nga një grup në mënyrë miqësore, dhe në të njëjtën kohë mund të mësohet prej njerëzish që tregohen objektiv. Por nuk mund ta mësosh të shruuarit prej një mësuesi, sepse mësuesi është autoritet, dikush të cilit nuk i kundërvihesh. Janë kolegët ata prej të cilëve mësohet. Dhe detyra e mësuesit është të krijoj atmosferën ku kjo është e mundur të realizohet. Si dhe të frymëzoj të gjithë rrethin letrar. (Qesh).

 

Fran Quinn: A i mbani lidhjet me miqtë me të cilët keni punuar kur ishit i ri?

Po, por… Epo, kjo është një nga gjërat e këqija që vijnë me moshën. Disa prej këtyre njerëzve kanë ndaluar plotësisht të shkruarit e letërkëmbimeve. Të tjerë janë pak a shumë shkrimarë të pa vënë re. Unë jam deri diku i famshëm dhe kjo e shqetëson shumë marrëdhënien mes nesh. Nuk përbën shqetësim aspak takimi si qenie njerëzore me njëri-tjetrin sapo të fillojmë të flasim për të shkruarit është pothuasje e pamundur të rivendosësh këtë situatë të mrekullueshme kur ne ishim të gjithë të barabartë, shumë optimist dhe bujar. Pas tridhjetë e pesë vjetësh është krijuar tashmë një hierarki e cila nuk përbën gjënë e duhur për të nisur një bisedë.

 

A ju duket se është më e vështirë për miqt tuaj që t’ju lexojnë dhe të bëjnë kritikën e veprës tuaj si dhe të pranojnë atë që ju thoni kur bëni lexime kritike të veprës së tyre, pasi  ju keni autoritetin për ta bërë këtë.

Jo, u qëndroj larg këtyre punëve. Ime shoqe është kritikja më e mirë. Ajo më njeh kaq mirë sa mund ta zbuloj menjëherë kur diçka është false. Gjithashtu, shumë gjëra mund të zbulohen kur një poemë përkthehet, gjatë procesit të përkthimit. Por nganjëherë kur kuptoj se ku qëndrojnë gabimet, është tepër vonë (qesh).

 

Quinn: A keni ndryshuar ndonjë prej poemave që keni botuar?

Jo, jo kur janë botuar në suedisht. Ka poema të botuara në revista që nuk gjenden në të njëjtën formë të botuara në libër.

 

Quinn: Po mendoja për Yeats-in në shtratin e tij të vdekjes teksa po rreket të rishkruaj të gjitha veprat e tij.

Oh jo, urrej ta bëj një gjë të tillë. Poemat e hershme janë si gurë kilometrikë që ke kaluar në të shkuarën. Madje unë kam pak dëshirë të lexoj me zë poezi që janë shkruar në një kohë të largët.

 

Quinn: Robert Bly kohë e fundit në veprat e tij të përzgjedhura vendosi të rishkruaj shumë prej poemave të tij dhe po mendoja nëse juve ju ka shkuar mendja ta bëni një gjë të tillë.

Oh jo, them se kjo është ide e tmerrshme (qesh).

 

Powell: Por për djegien e shkrimeve çfarë mendimi keni sidoqoftë? Borges-i për vite me radhë digjte herë pas here shkrime të hershme të tijat.

Me djegien jemi në rregull (qesh). Por të rishkruash edhe një herë një poemë që e ke shkruar para njëzetë e pesë vjetësh është një ide çmendurake.

 

 

Përktheu nga anglishtja: Granit Zela

 

 

[1] Quakers, është një lëvizje reformatore fetare e cila nisi në Anglinë e shekullit të shtatëmbëdhjetë e cila pavarësisht nga persekutimet e shumta është zgjeruar dhe përhapur në shumë pjesë të botës. Jatë shekullit të njëzetë, Kuejkërizmi u karakerizua prej lëvizjes për unitet ndërsa në kohën e Luftës së Parë Botërore ishte kthyer tashmë në një fe e cila nuk theksonte shumë elementin teologjik por veprimin social dhe pacifizmin.

[2] Fran Quinn, drejtues tek Universiteti Butle dhe Jim Powell, drejtor i Qendrës së Shkrimtarëve të Indianapolis-it, erdhën pikërisht kur intervista po përfundonte.

 


RELATED POST

Your email address will not be published. Required fields are marked *